Ragnvald Mo ble født i Stordal på Møre i 1898.   I 1922 tok han eksamen ved Nesna lærerskole og ble samme år ansatt ved Nordnes og Vassbotn skoler i Saltdal. Han var lærer i Saltdal i 24 år. Senere ble han lærer og skolestyrer i Søndre Land og skole-inspektør i Rendalen. Han døde i 19?

       Fra 1931 - 1939 drev Ragnvald Mo et  omfattende innsamlingsarbeid av folketradisjon i bygdene i Salten. Hans kulturhistoriske storverk er publisert av Norsk Folkeminnelag i 5 bind: Dagar og År (1936), Eventyr og Segner (1944), Soge og Segn (1952), Dalbygg og Utfjerding (1957) og Gard og Bygd (1972).

       Hans innsamlingsarbeid viser folks liv, arbeid, tanke- og trosforestillinger før og etter forrige århundreskifte. Vi får utførlige opplysninger om strukturen i bygdesamfunnet med innsyn i arbeids-forhold, eiendomsforhold og sosiale forhold.

       Saltdal og de andre bygdene i Salten står i takknemlighetsgjeld til Ragnvald Mo for det kulturhistoriske storverk han har utført. Her er gjengitt folkeminne som gjelder Saltdal fra Dagar og År.

 

 

 

RONALAPPAR.

 

Korpa.

No er det mest ikkje å høyra tal um lappgann meir; annleis ronakjent var lappane i eldre tider. Då var det ikkje langan millom kvar gongen du høyrde dei hadde vore og ført vondskap og ulukke over både folk og kretur. Og mange av desse gammalbystingane som for her og vandra,sette seg i stort vanry med roning og slik trollheit.

 

Den mest namnkunnige av dei ronalappane som hadde sin gang her, var ein dei kalla Korpa. Han hadde no elles fleire namn, Grønsnerren var det eine. Han var overhendig snerren og argsint, dertil gjekk han i ei grøn kofte,og soleis var det han hadde fått det namnet.

 

Ja,denne kroppen for tiggargang rundt på gardane, medkvart i Saltdal og medkvart over Beiarn. Og meir enn ei ubye gjorde han i si tid. Soleis var han ein haust komen til Sundby, i stua hans Johan Bertelso; men der kom han ikkje til å bli noko vel fagna; han Johan kjesta berre lappen på dør med det same. Og ut strauk han. So hadde han fare utetter Versell-bakkann; nokre gluntungar fylgde so høvelig etter, for å sjå kvar han tok vegen. Ja,dentid han var under,bar det på kne med han, kom so halande med ein skinnpose or barmen. Og alt med han no låg der og kvenska og valka med denne, vart gluntane vis det kom ei humle drivande or posen. Men just i det same la Snerren til: "Dar jekk feil!" So mykje han hadde sagt det, kom hesten hans Ole Andreaso i langtan innetter Holmen. I den tida var det tett olderskog heile turen innetter, og instpå låg det ein vase med vindbrot. Mot ein av desse sprang hesten; og innan folk kom ditett, var hesten klar.

 

Men det var ei ku hans Johan Bertelso som var tiltenkt denne støyten.

 

Ein vinter skaut Snerren av seg ein finger. Det sette seg vondskap i so han fekk ikkje såret til å gro. Men lappen gjorde seg no meir klein enn det han var; so han skulde ha husvist. Det var i prestegarden han vart liggjande. Og dette var endå eitt av dei åra ho mor mi var til terne der,so det er no heretter meir enn 100 år sidan; eg går no i mitt 93ande. Ja, ho mor var det som tala um dette, og ho hadde å bera mat åt lappen. Men alle dei gonger ho var ditett i borstua, høyrde ho aldri han sa takk; han var på ein måte kva tid ho var der, han låg berre mørra og sette skakkauge mot henne.

 

Ja, då han kom upp og forlet prestegarden, hadde det bore til Sundby med han, og han kom i sjykkjo åt han Johan Bertelso; han var i arbeid med å øksa båtnaglar dentid lappen kom ditett.

 

"E du no kommen de på føt'n att?" sa han Johan.

 

Lappen let illa og klaga seg kor ussel han var attpå senglega. Det var brennevin han snika etter; men han Johan vilde ha han or sjykkja.

 

"Til pokkers me både de å trollskapen din. Da var skrot du inkj skøut heile hainna a de, når du lik samt for me da."

 

"No, no pass de sjøl, du". Og han hadde ikkje for vel sagt det, so låg venstre pekefingeren hans Johan Bertelso avhoggen på stabben. Han sa det sidan so mang ein gong, han visste ikkje kor det bar til.

 

Og pekefingeren på venstrehanda var det lappen hadde skote av seg.

 

Men det var no ikkje alltid han fekk det til å lukkast, Snerren, heller. Det var tilfellet den gongen han vart so stygt tilknaska på stabburet hans Ole Andreasso. Ja, han Ole heldt seg utpå stabburet ein dag; og under dette kom lappen drivande ditett.

 

"Her høv just. No jærna dram å få", helsa han. Han Ole gjorde som han ikkje høyrde. Men lappen sette seg av på ei kornkiste, og smått gjekk på etter brennevin. Etter kvart tok han til å bli noko grei i kjeften; og då han Ole hadde høyrt til dette eit tak,vilde han ha ein ende på. So bad han lappen gang ut.

 

"Inkj før få prennevin, då ska gang."

 

Det skulde dei bli to um, meinte han Ole. Han spurde no lappen um han vilde gang ut med det gode, enn um han vilde bli driven or stabburet. Men lappen berre kvenska og svor, so han Ole forstod det laut anna til. Han tok i koftekragen, skulde få han av kista. Men so lett gjekk det ikkje. Lappen vart sitjande like ferm. For det var slik med desse troll-lappane, vann ein ikkje gjera noko med dei innan dei kom seg til med trollskapen, so fekk dei slikt overvelde at ein laut få blod av dei før ein kunde vinna åt det. Dette visste han Ole; og so smikka han til lappen med flathanda over munnen; men blod fekk han ikkje. Han slo no fleire slag i ein annan,berre der det høvde. Og fleire gonger hadde lappen munnen dam full av blod. Men lenger kom det ikkje, heilt til dess han fekk eit uventa nakkeslag. Han Ole dunsa hovudet hans i bursveggen.

 

Men då var det gjort med lappen; han baud no ikkje på motstand meir, og vart boren or stabburet. Og han Ole sa det sidan, at han låg so lett i armane som ein annan tørrfausk.

 

På Saltnes hos Elllingsen var brennevinshandel i dei dagar.

 

Ein sundag kom Korpa ditett og vilde ha gesellen i veg å tappa brennevin. Dette var just over middagen, og gesellen hadde lagt seg å kvila i ei seng i borstua. Ja, det var fleire inne dessutan, millom andre husjomfrua til Ellingsen; ho var òg komen i senga i lag med denne Karl Erik, gesellen, som eg seier. Det var nokon som hadde skunsa henne dit,og ho bala å koma seg fram; men han heldt att,berre slik på kjelter, skynar du. I denne styren kom lappen dit; men han vart ikkje gammal der. Karl Erik sa han orkast ikkje tappa brennevin åt lappar på ein sundag. Det var berre han kom seg or husa. Lappen retta seg etter det; men i det same han var i døra, snudde han seg: "Du ha mot å ligg, ser e, å ligg ska du få."

 

Vel han var unda, kom det ei humle inn glaset,og denne vilde av all makt i nasen hans Karl Erik. Han prøvde fleire gonger å få slag på henne. Og før han rett visste av det,la det til å stikka so vondt i eine leggen. Han upp; han forstod no kva slags utid dette var; det var gannfluga til Snerren. So skunda han seg etter kniv og skar stykket ut. Dette la han no i glaset, og der tok det til å svell upp,det var sluttpå so stort som ein knyttneve. Det siste dreiv han det på varmen; men i det same vart det ein smell som av eit børseskot.

 

Men han Karl Erik berga seg på dette viset.

 

Anders Manuel.

Ho mor var i mange år terne åt han Blind-Mass på Kvæle.

 

Han Mass hadde so mykje umgang med lappane i den tida; han dreiv handel med dei,og dei hadde sin gang der både tidt og jamt. So ein gong dei hadde havt noko hopenhav,vilde dei ha det so til dei hadde fått for lite betalt. Kor no dette meir var.

 

Ein dag straks inni jula,stod ho mor burt med gruva og la upp middagsmaten. Då veit ho ikkje av før det legg til å slå henne i foten; det var ein dask so ho la i å ropa. Kva det var ho blei for? vilde dei vita. Ho sa det. Men då det lei um litt,var det som det gav på seg. Ho fekk maten på bordet, og deretter var ho gangande eit ærend i fjøsen. Men der sette det til på rett; so ho laut hjelpast i seng. Og ho vart no liggjande i samfulle 16 vikor i denne pina. Håret rau av hovudet,og ho tenkte aldri ho kom til å bli helsemenneske meir.

 

Dei forstod det var lappen som var opmann for dette; og han Mass var det som skulde ha denne støyten,men so hadde det gått feil.

 

No var det ein lappkall på Tveråmoen, han Anders Manuel; han gjekk for å kunna noko av kvart. So var dei reisande dit,og spurde han til råds. Ja,han vart med ned,og lova han skulde gjera det han kunde. Han var no fyrst ei vende uti Garsmobakkann; og dentid han kom baker,bad han dei andre gang or stua. Ja,då det vart berre han og ho mor inne, sette han seg i golvet,innåt ein vegg. So påla han henne å vera tyst.

 

"Her lyt ver som e sei."

 

Det næste tok han no til å raid med kroppen. Og medkvart dunsa han hovudet i veggen,so det berre svara i stua,og medkvart røska han hår av seg. Han vistes då so morsk i ausyna; og ho mor var so redd ho berre skalv i senga. Men ikkje sa han noko,og ikkje sa ho noko; ja,han finska vel noko i takan; men det skyna ikkje ho seg på.

 

Men det kom til å visest etter. Innan kort tid gjekk det 16 hol i foten hennar. Og attpå dette tok det til å bli bra med henne.

 

                        *

 

Dei gamle hadde ei råd å avverja trollskap. Um ein fekk driva ein eldbrand i den som vilde senda den ut,so fekk det inga makt.

 

Denne Tveråmo-lappen kom ein dag til Drage og kravde på etter mat. Kjerringa i huset sa då med han: "Du e inkj so fatti, Annjers,at du e trøngjen om å gang på datte vise."

 

Men det vilde ikkje lappen vita av. Han skapte seg galen,og lova illt etter seg. Men just i det same han var i svala,reiv kjerringa upp døra og dreiv ein eldbrand etter han. Lappen skulde vera snar og skvett unda; men han fekk branden i seg, so den berre vasast millom føt'n på han.

 

"No,datta ha du vett på,"sa han.

 

 

Finngubben og Preikaren.

Han far min tala um ein slik spelfugl austpå. Han hadde egla seg inn på ein reisande predikant. Finnen bantest og var svær i kjeften. Og alt medan preikaren skulde aga han,bad finnen han gang med seg til kyrkjegarden,so skulde han bli mana lukt gjenom jorda. Ja,preikaren var ikkje meir kurnasa enn han gjekk med. So vart han pålagd å stella seg på ei grav. Og finngubben til å lesa.

 

"Alle gubbar och gummor koma upp!"

 

Denne lesnaden sa han tre gonger etter ein annan. So stussa han på urlite.

 

"Nu skola vi se hur dette vil gå." Han var då åt å tvila på at han kunde bli snytt for hjelpa. Og slik gjekk det; preikaren vart standande like ferm på gravkanten.

 

Men so baud preikaren seg til. Jo,det skulde han få,sa gubben. Men her vart ålvor av. Vel gubben hadde stelt seg av, tok grunna under han til å gje etter,og finnen soppa i alt meir og meir. Men han vart standande kvar til han var komen i mold til knea. Då var det han som laut til å be for seg. Og preikaren gav han fri.

 

 

Stor-Nila.

Ein sørsele-lapp dei kalla Stor-Nila var sterk å rona. Han kunde skikka vargen i reinflokken åt kven han vilde.

 

Bestefar hans Sivert i Tollådalen,han Anders Einarso,var ein av dei som fekk røyna dette. Ja,det var ein vinter han vart so ille søkt av 10 vargar; dei hang etter reinen just som kormen,og det stod ikkje til å bli dei kvitt. So tok han Anders til å skyna det var trollskap med i spelet her; nokon som vilde han vondt som hadde skikka vargane dit. Her laut noko gjerast. So rusta han Anders seg med sterkt og reiste over til Saltdalen åt han Pe Jonso puinn Nupen; det var som ein høveleg ronakall. Der fekk han Anders greide på kor det høvde til med vargane; det var Nila som var meister for det; men no skulde han få dei baker,og sjølv få plagast med dei,sa han Pe.

Og det slo til; dei 10 vargane for strake vegen aust,som dei var trædd på ei snor.

 

Han Nila var kunnig med noko av kvart. Han Abraham Jonso var til dreng åt han eit tak. Um vintrane lå dei mykje i Løns med reinen. Og det fyrste han Nila kom ut or gammen på morgonen,stelte han seg utkring veggen,og alt med han var standande slik,var det jussom han tok veret av eitslag. Og so kunde han der på flekken seia kvar vargen hadde havt sin gang um natta. Drengen tenkte han Nila sa dette berre i spøyk i det fyrste. Men då dei kom i fjellet,viste det seg å vera ferske vargspor i det landet der lappen sa vargen hadde vandra.

 

Eg råka eingong frami denne Nila i Rusånesskogen. Vi var bra kjend frå før,og kom til å bli standande der ei tid. Under dette hadde eg det på tal um roning og slikt,hadde mot å høyra kor lappen tok det. Men gubben lukta krutet, so dit fekk eg han ikkje.

 

"Folk sæger jag æro trollgubb,så inte tilfell'n; men jag æro fødd i di tider da folk dugde se mer en vad di nu jør."

 

Dermed var han ferdig med det.

 

Men Luleå der kom han ein gong på kant med ei prestfrue. Det var i marknadstida dette,og rav fullt med folk,so det var knæve um husrom. Han Nila gjekk då likegodt dit presten budde for å be hus. Det var frua han møtte. Jaha,han bar fram målemnet sitt. Men fekk nei. Prestfrua sa ho tok ikkje inn luslappar. Nei,nei,sa han Nila; ho rådde sjølv for sitt hus. Men um han var luslapp,sa han, so skulde han ha ei råd til so fleire kom til å bli det.

 

Og dette klaffa til; frua fekk vita av lus so det forslo. Det vart sluttpå so illa stelt med henne so ho tordest ikkje te seg for folk. Og på det siste laut ho bryta seg små og skikka folk i veg etter lappen. Og han Nila kom då baker og gjorde det godt att.

 

 

TROLLKJERRINGAR.

 

Ho Karen Kristenst

på Rognan var mistenkt for trollskap heilt frå ho var tausa. Men den dagen ho stod brur,fekk folk syn for kva ho dugde til.

 

Alt med dei var i kyrkja,var ein av heimstyrarane og reidde upp brursenga,og under dette kom ho frami ein gannpose; det fanst både hår og daumannsbein i den.

 

So i den tida dei kom baker til brudlaupsgarden,vart dei vis nokre båtar som kom innetter fjorden. Det vart då gissa på at det laut vera brørne til brura som kom til brudlaupet; for ho hadde to brør som var buande i Bodinfjerdingen. Men med dei stod og røsa um dette,vart båtane burte,dei. Straks deretter tok ho Karen til å bli so styrande av seg; ho rende uppetter veggene og hålla og skreik. Og alt med ho dreiv på slik,tok fleire til å få det på same viset. Slik gjekk det no unda for unda,til det sluttpå var berre tre som tedde seg som folk. Den eine var kymeisteren, han Ole Jenso på Sundby; so var det han Jens Ivarso på Røkland,han skulde vera spelemann; men den tredje minnst eg no ikkje.

 

Ein frå Lillealmenningen,han Ole Benjamin,var so galen med denne trollria stod på at dei laut vera alle tre for å halda styr på han.

 

Mannen hennar Karen heitte Bent Willamso; ein bror hans heitte Ole; han var gift med ho Vassbotn-Elen.

 

Denne Ole Willamso var ein slik ferming,det Flink jektbyggjar,og elles dyktig med alt,so han var jamt med der det var noko å gjera.

 

Ein laurdag han var på Rognan,hadde han vore inne hos brorkona på Skansen. No var ho Karen ei som jamt hadde det urøddig og vanstelt i huset. Denne gongen laut det vel ha vore reint or vona; han Ole skrata henne upp,og sa ho skulde sjå til å fli um medkvart. Men ho berre bles til det,og let som so han skulde berre sjå til so det ikkje grodde over heime hos dei sjølve.

 

Dette var ein laurdag,som sagt. Um måndagsmorgonen var han Ole roande nedetter vatnet,skulde i bygda på arbeid. Ja,då han var komen eit stykke,marka han det tok til å kry innum skjorta.

 

Eg vil no inkje tru so gale det er lus,var det fyrste han tenkte. Var so med handa innpå barmen,og kom baker med ei. Slik stelt vilde han ikkje fara lenger. So rodde han heim og ranga klean av seg. Og då han skulde sjå til,var dei ballrund av lus.

 

Ho Karen hadde ei dotter som heitte Benjamine.

 

Eit tak for ein glunt av Næstby og gjekk etter henne. Ja,dei var forløvva på det siste; men so slo han upp. Og dentid ho Karen fekk det å vita,strauk ho til Næstby, og tok i ferd med glunten. Millom anna hadde ho svore på det han aldri skulde bli gift. Og det gikk slik. Glunten hadde ei onnor gjente ei tid deretter; og denne gongen kom det so langt han stod påkledd for å gang i prestegarden og få forelyst. Men det gjekk no sørr den gongen òg,so nære det var.

 

Ja,Karen gjorde mang ei ubye i si tid,ho. Ein sumar i den tida dei venta jektene av Bergen,kom ho i stua åt hennar Marta Olst og gjekk på etter mjøl. Ho Marta sa no som sant var,at ho var fri. "Du få kom baker når jekta e komen,so lyt da bi ei rå",sa ho. Men ho Karen skapte seg vrang,og lova illt over mjølet hennar Marta. Ho skulde ikkje få stor glede av det,sa ho. Og slik gjekk det. Jekta kom,og det bar til å føra i land. Dei hadde ein flunke ny ottring til føringsbåt. Ja,so ein dag alt med dette stod av,hadde dei lagt ottringen frå seg med kornlasta i,med dei var heime til mål. Men då dei var baker,var båten nedsokken. Og i denne ottringslasta var det kornet ho Marta skulde ha av.

 

Ho var ein dag komen til Saksenvik å tigga syre,denne Karen. Dei sat just i eldhuset og åt middagen,dentid ho kom. Men mannen var ikkje noko motig på å let henne få; så prøvde han å lyga henne frå seg.

 

"Syre ha vi no allti; men ho e inkj ferdi."

 

Å,syra var ferdig nok,meinte ho Karen. So peka ho på tunna som stod i kråga. Og med so sagt strauk ho på dør.

 

No var dei redd ho kunde koma baker til eldhuset etter dei var utfarne. Og so vart to gluntar sett til å vera der til dei såg båten hennar Karen leggja frå land. Men so lang ei ventetid kom det ikkje til å bli; for innan dei hadde tala ut um dette, skræna banda av tunna,og syra utover golvet.

 

Ein annen gong ho var i Saksenvik,gjorde ho åt med ei ku hans Kristian Olso. Ho kom og tigga kjøt; men kallen viste henne burt. Dei hadde ikkje kjøt å gje frå seg,sa han.

 

"Nei,nei,da få so ver,da,"sa ho Karen. "Men du ska få et de styggjen på kjøt herett."

Ja,då dei kom ut,låg beste kua deira klar i bugarden. Ho var inga god knette å bli ustelt med,ho Karen.

 

Når ho for slik i gardane,hadde ho jamt ein vase med ungar etter seg. Du veit kor ungane er; dei er som sveo,allsta'n frame.

 

Ein dag ho var gangande i Rognfjøra, hadde nokre halvvaksne gluntrakkarar fare og drive ap med henne. Ho vart då so sint ho gjorde noko som eg let vera å seia. No låg det ein båt der som var selgferdig til Lofoten; og mannskapet hadde vorte vis kor ho Karen bar seg åt. So var ein av dei og skrata henne for dette. Men det gjorde no ingen mun på ho Karen.

 

"Snask å hald kjeft me de! Du ska sjøl få vis baken innan kvelden."

 

Ja,då dei kom ut i fjorden,fekk denne same karen slikt magevondt,so han visste ikkje kor han skulde berga seg.

 

Det var so forgale med denne trollskapen hennar sluttpå,at presten formeinte henne å stand fadder.

 

"Karen Kristensen vil jeg ikke ha som fadder; thi det blir et hode for lite da,"sa han.

 

Då ho var død,vilde dei ro liket ut i fjorden og søkk det ned; og presten skulde vera den som var mest for det. Men so var det nokon som fekk dette avstyrt,so ho Karen kom seg i vigd jord,ho òg.

 

 

Medby-trollkjerringa.

Langt atti tida var det ei trollkjerring på Medby. Denne kunde noko av kvart.

 

På hausten brukte ho kjøpa 7 spekesildar; dei var 7 menneske ved bordet,so det var ei til kvar. Men då sildane vart framlagd,

påla ho folket å akta seg so dei ikkje skar hovuda av sildane eller skadde ryggene på noko vis. Dentid dei var ferdig å eta, samla ho ryggene og trædde dei innpuinn raftallen på stua; der hadde ho dei liggjande til dei næste dag skulde ha sild og syrsupe; då kom ho på bordet med 7 heile sildar.

 

So ein dag tok drengen for spekakkel og skar hovudet av si sild. Men dagen etter vart det berre 6 framlagd; og drengen kom til å bli fri for sild resten av vinteren.

 

Ja,ho for med mange kunster,denne Medby-trollkjerringa. Ein av prestane kom i skyss utantil fjorden. Og då dei var komne innåt Skipmannviklandet,vart presten vare ein kvinneskapnad,som sat på ein kvernstein og fiska. Presten peka no ditett,og spurde um skysskarane såg. Dei visste inkje å sjå noko; men dei hadde i det siste sete og glytta etter ein skyssbåt lenger uti fjorden,sa dei. Denne visste ikkje presten å bli vare. Soleis kom dei til å bli i villreide,kvar på sin måte. Men presten hadde det i seg kven dette kvinnfolket munde vera. So bad han karane ro på. Det gjaldt å koma seg fyrst i land her,sa han; for vann ho åt dei,kom ho til å set landvinden på dei. Det klaffa til. Då dei var motes i Rognfjøra,hadde dei fyrste vindkastet over seg. Og før båten var uppsett,gjekk fjorden kvit utetter.

 

Presten strauk no beine vegen til Medby,

åt kjerringa. Ja,då han hadde sete ei økt, baud ho han på mat. Men presten let so han var ikkje trøngjen um noko just då; det kunde einast vera um ho hadde ferskfisk,sa han. So koka ho fiskegryte.

 

Men det var sant; han gjorde det uråd for henne å fiska på kvernsteinen fleire gonger. Kor han no meir hadde bore seg åt.

 

Ho besta tala um ei til trollkjerring; ho fiska sild i høystålet.

 

Tenestefolket gjekk og undrast på kor det høvde til med maten der i huset; dei fekk fersksild i einingen utan so dei visste kor den var komen ditett. Det var ein av drengene som fyrst kom under ver med dette; han hadde havt som ein mistanke til matmora lenge,men hadde ikkje sagt noko.

 

So ein dag lura han seg etter denne då ho for i sjågen. Ja,ho leita fram snøret,og gjorde fast ein silderygg i enden. So stelte ho seg fram på kanten av stålet. Og her bar til; ho hemsa upp sild i einingen, alt med ho vann. Glunten var komen seg til ein glugge,stod der og glytta. Då det leid av ei økt,la ha til: "Herett skuld du vel snart ha koking,veit e."

 

Men det vart siste gongen ho fekk sild i høystålet.

 

 

Kjerringa hans Hans Olso,

Gammal-lensmannen på Sundby,var ei av same ulla. Ho dreiv seg og sette utid på kretura åt folk,denne.

 

Men no fanst det fleire rådgjerder so ein kunde få slutt på trollskapen; den eine var å tvinga fram den som hadde sett den på. Det kunde ein få til um ein brende 7 slags ved på gruva jonsoknatta. Men det skulde vera ymse fårar med dette etter det dei sa dei gamle; men dette kan ikkje eg gje deg nokor nærare forklaring på.

 

Dei tala um ein mann i Nordnes; han hadde so forgale til utur med kretura sine eit tak. Han forstod det var vondskap som var skikka dit; og då dette ikkje vilde ta slutt,prøvde han denne råda,å brenna fram trollkjerringa. Jaha. Dentid han hadde elda ei økt,kom kjerringa til Gammal-lensmannen drivande inn døra. Men ho var då so a'tevra ho var for ingen ting; og det fyrste ho kom seg til,var å be um vatn.

 

"Je me vatn,e e so tøst e vel dån!"

 

"Nei,vatn da få du inkj; men melk kann du få." So tok han eit trog ned av hylla og sette åt henne. Men ho tok ikkje imot; ho berre kjærbad etter vatn. Han var no hard på sitt; og sluttpå laut ho fir av og ta til troget. Men ho visste kva det kosta.

 

"Om beste kua mi ska gang a'båsen,må e eittslag drekk,"sa ho.

 

Og um morgonen fann ho beste kua si liggjande klar i grindane.

 

Åt han Anders Monso i Vassbotn heplast det òg ei tid med kretura. Men han fekk råd åt ein ranværing. Han skulde bora hol i fjøsdørstokken,og so leggja ein kronåttskjelling i holet,og uppå den tre kornauge. So skulde han driva propp i holet. Han Anders gjorde slik; og betre vart det med kreturlukka; kor det no meir var.

 

 

Sanka ryme.

Han Tømmerdal-Jens tala um etter bestemora,um ei kjerring som vart so plaga med å få ryme ein sumar. Og det vesle ho fløytte av kjørela,visste ho ikkje å få til smør; det vilde ikkje bli anna enn skum av det i kinna. So hadde ho klaga seg for dette åt ei onnor kjerring; hos denne hadde ho då fått greide på kva det var som fattast.

 

"Da e grannkjærringa di som tek a' de rymen."

Det høvde slik til her,dei hadde grindane standande i lag,ho som ingen ryme fekk, og ho som var trollkjent. Dei hadde bra langt å gang,so dei laut kvila på vegen, når dei hadde vore og mjølka. Men då laga denne trollkjerringa det jamt slik at ho vart den siste som reiste seg av dallen; dette hadde den andre lagt marke til,men tenkte ikkje meir over det. Men no fekk ho vita kor dette var; i den stunda dei sat,var trollkjerringa frame med kunstene sine,og drog rymen or mjølka. Kjerringa fekk no den råda ho skulde sit hard til den andre kjerringa hadde reist seg.

 

Ja,morgonen etter,då dei kom or grindane,la de børa av seg på denne kvilarstaden. Vart so sitjande der å bia på einannan; for ingen av dei vilde vera den fyrste å reisa seg. Dei sat og sat; det leid då fram i middagsøkta; men då sette ho i trollkjerringa: "Lett de a'lokke,helles så klip du a'hanna mi!" Den andre skvatt til. Men etter alt det ho kunde sjå,hadde trollkjerringa båe hendene liggjande i fanget.

 

Men attpå denne persingen let ho mjølkekjørela åt grannekjerringa vera i maken.

 

Ja,ho besta tala um ei til trollkjerring; denne rende kringum og samla til seg rymen åt anna folk.

 

Ein dag hadde ho sett terna si til å kinna; ho vart tilsagd å ha 2 ausor med ryme i kinna; men inkje meir. "E vel no ut å rek u'lit,alt me du kjinna,"sa ho,og strauk på dør. Terna gjorde som ho var bedd; ho let i kinna 2 ausor og sette seg til. Men so kom ho i tanke um det var i knapaste laget med ryme; let 2 ausor til i kinna. Men dette gjekk ikkje bra. Rymen tok so til å gang ut; og vekja fekk kinna so full ho laut etter kjørel å ta or. Men vel ho hadde sett seg,bar det til att på same viset. So etter nye kjørel. Og slik heldt ho det no gangande til det stod fullt flia med rymekoppar på både bord og benker.

 

På kvelden kom matmora heim. Ho var no både trøytt og utasa; arg var ho tillike.

 

"Va da inkj nok om e rann jønno to prestjelda,om so du inkj skuld driv me jønno fir,"sa ho.

 

Ho hadde vore og sanka ryme,ho,skynar du.

 

 

Krossa i limen.

Til ymse tider var trollkjerringane tilsagd å møtast med han tykje. Dei skulde då gjera greide for seg,kva dei hadde utretta sidan sist dei var samla.

 

Til desse stemnone reid dei gjenom lufta på stolne soplimar. Men det var råd å stella med soplimane so trollkjerringane ikkje kunde ta dei. Med det same limen var ferdig,skar dei tre kross i skaftet,so la dei risenden over ei fjøl og skar av kvistene til dei fekk eins langan. Deretter gjorde dei krossteikn over med fingeren. Det siste sputta dei tre gonger mot risenden,og sa tvi for kvar gong. Ein lime som var stelt på den måten,fekk stand i maken for trollkjerringar.

 

Dei tenkte jamt etter dette gammalt attende,når dei gjorde limar. Ja,endå so seint som i mine gluntdagar var det sume som for med denne skikken. Soleis minnst eg ei gammaltaus heime på Næstby,ho Maren Larst,ho let aldri frå seg ein ny lime minder ho hadde gjort desse ferdene.

 

  

DULDE MAKTER.

 

Trollskap.

I den gamle fjellstua ved reisvegen millom Gradis og Merkesnes har dei medkvart vorte ute for noko rakkarsmakt. Han Per Sørsa var ein av dei; han og nokre andre var reisande aust. So myrkna dei ute på fjellet; og tok inn i denne stua.

 

Jaha. Vel dei hadde kvara seg,tok dei til å få det so ufredsamt der; det var fyrst nokre dunsar i veggen. So medkvart var det som ein støvelmann hadde vandra etter golvet. Og på dette viset kom dei til å få ha det alder so lenge; so dei smaka ikkje svevn på heile natta.

 

Fleire har vorte ute for det på same måten; soleis han Jonas Larso i Trolien.

 

Eg og seks andre var på svensktur ein hausten. Og tok då hus i denne stua. Leidpå fekk vi denne uroa; det var fyrst ein dønder i veggen og straks deretter ein til.

 

"Ein tel dask no,so kjem e ut!" ropa eg.

 

Vi slapp bia. Då var eg tok ein eldbrand av gruva; for so ut og lyste rundt kring veggene. For eg tenkte ikkje anna enn det var ein reinokse som for der og vasa. Men der vistes ikkje noko. Det vart no tyst ei økt,og eg la meg til; men eg påla dei andre å vekk åt meg,um dei kom til å få høyre meir. Ja,seinare på natta hadde det bore til att å slå i veggen; og deretter var dei der desse forslaga eg før har tala um. Men eg fekk inkje høyre av dette; for dei vekte ikkje åt meg.

 

Vi kom aust til Arjeplog. Og kom der i tal med to prestar. So fråga eg dei ut,um dei hadde nokor tru på hulterskap. Men prestane vilde ikkje inn på dei notane; dei slo det berre burt i anna,og meinte på det vi hadde skræmt oss sjølv. Og noko anna svar venta eg ikkje frå den kanten. For desse som er lærd og skola,er på ein måte,motes alle,dei vil ingenting tru.

 

Men aust i Bokkhågen var eg eingong uti ein spassasi.

 

Eg og han Abraham Jonso bala med reinen der. So var det to som hadde gått seg i eit jordhol,og låg der klar. Ja,vi fekk reinane upp,og so bar det til å legg i holet. Men alt medan dette stod av,var det noko som tok til å gjera mål attmed oss. Han Abraham fekk no stokken i seg med det same,og vilde med all makt derifrå,han var ikkje meir dristig. Eg meinte på det vi kunde sjå i urlite innan. Men han var so uppgjor han treiv børsa og strauk.

 

"E ska ly de dainne gonga," sa eg. For det var ein laurdagskveld dette,og det er ikkje fagna å arbeida mot helga slik,veit du. Vi for då vår veg.

 

Men straks måndagen var vi baker. Skulde få i holet. Men vi var ikkje før komne dit, før det skar i kolli med det same kalde målet. Og no fekk vi høyra det som meir var; dette uvesenet let oss få enno ei vitring.

 

"Ehben galk doi bekjemmar rav adnet dan berra!" ropa det. De skal ikkje ha nokor omsorg for dette.

 

Eg må saktens minnest det,kvart det ord. Og no fekk vi då forstand på det vi hadde ikkje meir der å gjera. Vi let holet vera og for.

 

Ja,det er mykje kringum oss som vi lite og inkje skynar oss på.

 

Ein vinter vi låg med reinen i Kvitbergskogen,vart eg skikka nedover til Rusånes eit ærend. Det var djuprent,og eg fekk ikkje skien til å gang,so det vart kvelden innan eg la til fjells att. Eg tok upp Indre-Rusånes. Då eg var under den øvste brattbakken i Bjønnhågen,tok eg eit lite kvilan. Medan eg no sat,kom eg til å få høyra eit slikt underleg mål. Det fyrste tenkte eg det var kattugla; for ho har det med å gjera mål medkvart. Men eg fekk det ikkje til å høva med den låten. Tok so eg til å gang etter lyden. For det har vore mi lukke i alle dagar,at eg aldri har funnest redd. Attmed ein hamar der fekk eg målet so meir enn klårt. Det let då jussom i ein runding kringum meg. Og på dette viset heldt det no fram ei økt,til det tystna av.

 

Eg kom baker åt gammen og tala um dette. Men ho mor vilde ikkje vite av anna enn det hadde vore fugl det eg hadde høyrt. Den same vinteren kom han Erik Larsa flyttande åt Kvitbergskogen. Han hadde fått dårleg reinbeite i Løns. Ja,so ein dag leidpå var vi reisande ned til Rusånes. Eg har visst gløymt og fortalt deg at han far min var død,so det var berre eg og ho mor som stia vår rein. Der i Rusånes bar det no til å drikka og gasterera med dei. Eg var berre gluntrakkar den gongen,so eg vart gangande å bia på det skulde bera til fjells att; men det vart seinkvelden innan dei kom seg til å fara. Det var måneskin og lett å reisa. Då vi var eit stykke uppe i fjellveggen,tok han Erik Larso til å reta meg for dette målet eg hadde høyrt i Bjønnhågen før på vinteren. No var det berre eg var kar um å rona det laust att,so skulde han ha ei råd med å få det tyst,sa han. Men kallen hadde ikkje før sagt ordet or munnen,før vi hadde kalde målet over oss. Men no var dei høvelig snytan, som eg seier; han for smått og trilla over, so han gav seg ein god dag i alt. Han berre hota med armane og gjorde mål att. Men dei fekk persing både den eine og den andre. For dentid vi var med sjykkja der vi hadde skien standande,gav det seg til å lesa so hårredøss so det berre svara i skogen. Men då mjukna dei av. Dei låg sluttpå på kne i snøen og både las og bad. Det var då jussom det tystna av, smått um smått. Og på det siste let det i ein runding over hovuda våre. So døydde omen av baker mot hågen.

 

Um mannen får varsling på eikor vis,gjer han rettast i å akta på den.

 

                        *

 

Han Kristian Jenso på Drage var gangande til Kvæle ein kveld. Då han var uppe under Trolldalen,vart han vis noko som kom rullande kant i kant nedetter bakken. Det var motes som ein sekk å sjå til. Men han tordest ikkje sjå meir etter det; han la på sprang.

 

                        *

 

Ein frå Næstby fekk røyna det same ved Høgjarfallosen. Det var ein til frå Næstby, han Jens Larso,som var uti ein spassasi ved Høgjarfallosen. Han kom av Rognan ein kveld; og i det same han var over brua, la han til å trø frami noko. Det kjendest som ei mosetuve,og gav so etter for foten. So gjorde det eit sprett upp frå vegen,og tok til å snara rundt i tull som ein annan gannbørr framfor føt'n hans Jens. Og slik vart han no skilt med det.

 

Men han Jens fekk ein slik otte i seg attpå dette,so han vart ikkje dristig å gang meir i myrkret.

 

                        *

 

Ja,det er fleire som har fare og set der ved Høgjarfall; soleis to gluntar av Medby. Dei kom gangande ein kveld, sette so frami to kvinnfolk i lappklea. Dei stod der og kjekla um eit barn; og skikkelig forharma var dei båe,so gluntane venta berre tid for tid dei skulde renna i ausyna på einannan.

 

Men so med eitt var kvinnfolka burte.

 

Gluntane kom heim og tala um det dei hadde sett; men det var ingen som vilde tru dei.

 

Nokolite deretter vart ein av gluntane jussom kleinpjuskåt,og vart gangande slik og dra seg. Men dei såg snart kva veg det bar med han; og glunten levde berre til frampå sumaren,han.

 

Dei som kjende nærare til dette,attleta på han hadde fått noko i seg ved Høgjarfall; og det skulde vera den rette årsak til hans død.

 

I prestegarden

i Saltdal var dei i kast med noko trollheit eit tak. Det fyrste dei marka dette,var det året Daae kom hit som prest (i 1812). Daae kom til Dalen med ei stemnejekt; det var no ikkje anna far i dei dagar,veit du. Og ho som var mi bestemor,flytta hit i lag med, frå Hafslo i Sogn,der Daae sist hadde havt kall.

 

Innan dei no kom seg i stand i prestegarden,so Daae kunde få ta til med skola,leid dette bra på sumaren. I den tida hadde borna hus i prestegarden,dei som ikkje vann å gang heim,då. Gluntane hadde sengstaden sin uppå borstuloftet,og vekj'n i eit kammers under.

 

Ja,so ei kort tid etter skola var komen i gang,tok dei til å få det so ukyrt i dette borstukammerset,etter dei var lagd. Borna visste no ikkje godt kor dei skulde gjera det,inkje tordest dei klaga,og lite tordest dei liggja der. Men so kom dei og tala um det for ho besta. Ho bad dei berre vera tyst,so presten ikkje fekk tak i det, elles kom dei til å bli attvist,sa ho.

 

"Men kann inkj du,Ingeborg,ligg me oss, då?" bad dei.

 

Dette endast so ho besta gjekk med dei åt borstua,og vart liggjande der natta over. Vel dei var komne i seng,vart det eit brak utkring veggen; deretter var det å høyra til som ein hest hadde fare i langtan rundt kring stua. No var det liggjande ei stor helle utum veggen,ei dei hadde å set frå seg kjørel på. Og best var,vart det eit overhendig brak utpå denne hella,so berre eldgneistane fauk av steinen. Men med det stiltes det av; og dei høyrde ikkje meir der på heile natta.

 

Um dagen tok vekj'n til å tel på att med ho besta,um å få henne i borstua ei til natt.

 

Den kvelden fekk dei det inne i sjølve stua; det gav seg til å trø etter tilet,tunge steg att og fram. Men på det siste tok dette slutt.

 

Borna hadde no fått slik ein otte i seg,so dei vilde ikkje liggja der minder dei fekk vaksne i lag med seg. Og ho besta hadde ikkje mannskap nok til å varsku presten, soleis kom ho til å bli liggjande hos dei den tredje natta òg. Ja,alt med dei sat og a'kledde seg,var det noko som gav seg til å snerra rundt kring føt'n deira. Det gjekk tull i tull,som ein annan gannbørr. Kom so kilande upp etter senggavlen; det berre spraka i veden,sa ho besta. Og i det same fekk ei av dei,ei frå Saksenvik,noko uppå brystet; og med dette stod på,marka dei som ei blefring der denne trollmakta heldt til. Vekja la då i å ropa,og bad um å bli fri.

 

Men no hadde prestfrua fått tak i det. I det fyrste so vilde ho lite tru; ho vilde sjølv ditett innan,sa ho. Og um kvelden bad ho rådsdrengen um å gang med seg; han heitte endå Jens Torsteinso denne. Ja,dei kom ditett,og vart sitjande i lag med borna. Men fyrst dei hadde sløkt ljoset,bar det til som kvelden fyreåt; det vart denne rullinga etter golvet eit tak,so uppetter senggavlen. Og på det siste søkte det åt henne frå Saksenvik. Elen var det visst ho heitte, vekja. Prestfrua var elles den som vart mest skræmd den kvelden; ho laut sluttpå få halda i handa til rådsdrengen; og han sa det sidan at ho bebra og skalv som eit lauvblad der ho stod.

 

So var dei inne etter Daae. Presten kom; men han var jussom noko kvass med det same; han vilde ha å vita kva slags tull dei hadde for seg. Men då han hadde vore ei kort tid,var han vel komen i andre tankar. For han bad dei gang or kamerset, alle so nær som ho frå Saksenvik. Henne sette han på ein benk,og han sjølv i breidd med; vekja hadde han sitjande slik ho la føt'n over knea hans. So sløkte han inne; og i det same bar det til att med denne utida etter tilet. Han kalla no dei andre baker; so påla han dei å koma seg i seng.

 

"I børn,I kan nu trygt lægge eder," sa han.

Men ho frå Saksenvik laut derifrå. "Du får gå med Ingeborg til hovedbygningen og bli hos hende i barnekammeret," sa han. Ho bestemor var til barnegjente hos Daae,ho.

 

Um natta,ved midnattstider,var rådsdrengen utkring veggen i sine eigne ærend. So vart han vis presten; han kom då gangande frå hovudbygningen,og var i full mundur,og etter alt det han Jens kunde sjå,bar Daae ei bok innpuinn armen. Men drengen skunda seg berre inn,so han kom ikkje til å sjå kvar presten meir tok vegen.

 

Attpå dette stiltes det av der; og ingen kom til å bli uroa meir i Daae si tid.

Men etter det ho besta tala um,so hadde frua spurt presten kva det var som for der og masa.

 

"Å,det var nu noget fjas," skal han ha svara.

 

Men i Koren sine dagar bar det laust att. Ja,då var det ein svare styr. Det tok til på eit stelle dei kaller Lunden,innum prestegardsbygningen.

 

Ein varmsumar flytta Koren dit til Lunden med skola,og heldt overhøyring. So ein dag vart eit av borna av med bøkene sine. Det var ikkje anna å tenkja um dette,enn det nokon av dei andre som var i skola,var kjyvåt. Men han som hadde mist,våga ikkje på å klaga; for Koren var ein overhendig hastig og uppfarande mann. Dentid skola var slutt, og presten heimfaren,hjelptes dei åt å leita,fleire av borna; men bøkene sågst ikkje.

 

Nokolite deretter tok dette seg uppatt; det var ein som vart fri for bøker. Og no kom dette til å gang slag i slag eit tak. Borna hadde bøkene liggjande i breidd med seg; men dei vart skilt med dei der på slette marka. So vart presten vis at fleire tok til å koma ditett fri for bøker; han gjekk då på og vilde ha å vita kor dette høvde til. Ja,dei svara alle på eitt vis; dei vart av med bøkene under overhøyringa,sa dei. Det fyrste trudde no Koren òg det var nokon av konfirmantane som stal. Og han spurde og ransaka for å få dette opendaga. Men alt med han dreiv og spora etter,kom det burt bøker,unda for unda,motes kvar ein dag.

 

Han flytta no baker til prestegarden. So påla han borna å gje bøkene til prestfrua, når dei var ferdig å lesa i dei. Men det same var det same; det vart burte bøker både under overhøyringa og i den tida frua hadde dei til forvaring. Og dentid skola var slutt,var det fleire som var fri enn som hadde.

 

Sumaren etter bar til att på same viset. Det gjekk då so hardt på so dei vart reint forkomne med bøker. For då det leid på tida,var det berre ein glunt som hadde att; han heitte Jens Kristofferso denne,og vart seinare buande på Leivset. Ja,han hadde den skikken han sat på bøkene med dei var inne. Han skulde elles vera lite komen seg med lesnaden denne kroppen, han var høveleg tørkåt,som eg seier.

 

I denne tida heldt konfirmantane matskikk på låven; og innetter heile latilet stod det fullt flia av matlaupar og skyrdallar og slikt.

 

So ein dag dei hadde som eit friminutt, borna var samla utpå prestegardstunet,då la det til med ein rammel der innpå låven. Og i det same tok det til å koma matkoppar sendande nedetter låvebrua. Men då var presten der; han hadde set til det innenfrå stua,for so til låven. Der lukkast det for han å få det nedstilla; og kort tid etter kom han ut; men han hadde då fått ein svart hund etter seg. Borna heldt auge med hunden til han var nedpå brua eit stykke; der var det som han sokk ende beint i jorda.

 

Presten såg no kor borna stod der,sterr og uppskjerra. So gjekk han åt og trøysta dei.

 

"Det er jo bare den slemme prestegårdsnisse som driver sitt spill her på låven; så det er ikke noget at bli redd," sa han.

 

Men bøkene kom no for ein dag att,dei; det var um sumaren etter. Det var ein gammal høysjåg der,av desse som stod på stolpar. Og innpuinn dette sjågtilet fanst dei att. Men kvar enda ei var vreden tvert av, tjukke bøker med trepermar og skinnbrea. Molane vart samla ihopen,og dei fekk i to kumat-holkje.

 

Ho besta spurde eingong Koren kva han trudde um dette; ho var so til vens med alle prestane,etter ho hadde vore hos Daae.

 

"Ja,det må vel være denne prestegårdsnisse,som jeg tidligere har sagt."

 

Men ho besta forstod no so mykje,at Koren hadde ei onnor tru under,berre han vilde ut med det.

 

 

Jan Kortspelar.

Ho Karen Herdest,ei gammal kårkjerring vi hadde heime,tala um frå ho var litavekje,um ein dei kalla Jan Kortspelar.

 

Han hadde lagt serskilt namn på alle kortblada denne. Eit kalla han morgonbøna,eitt kveldbøna. Spaknikten var Judas Iskariot.

 

Sjå den ein vert gift med.

Um ein vilde sjå den ein kom til å bli gift med,laut ein setja seg på ein krossveg tre torsdagskveldar etter einannan. Den tredje kvelden tedde han (ho) seg,so sant ein då skulde bli gift.

 

 

Altarbrødet.

Ny børse kom til å bli skotsikker um ein sette fyrste skotet i eit altarbrød. Dessuten åtte altarbrødet kraft i seg til å lækja ymse sjukdomar.

 

Men dei for og bruka det til anna òg,til slikt som ikkje bringa godt. Dette var tilfellet med trollkjerringane. Når dei gjekk til altars,spytta dei brødet og vinen i lommetørkle; og dette nytta dei so sidan til å gjera ugagn med.

 

Kjerringa åt ein i Saksenvik,ein som heitte Størkar,var ei slik. Men ein sundag ho gjekk til altars,hadde presten vorte vis kor ho bar seg åt. So ei tid deretter kom presten i tal med han Størkar; då hadde han skikka helsing med åt kjerringa. Ho måtte aldri by seg til med altargang oftare,all den stund ho hadde vonde fyremål med det.

 

 

Jordfeste skatter.

Under Brandflåget i Nordneslia var nedgrave pengar. Folk hadde set det lyste av desse pengane kvar bidige haust og vinter i langsamleg tid; og medkvart var det slik styrke med dette ljoset,so det vistes blå-grøne skimret langt upp i Nesa.

 

I mine gluntdagar veit eg dei tala um å gang upp dit å grava; men det kom ikkje lenger,antan dei no ikkje tordest,enn kor det no meir var.

So var det ein haust det kom ein svenske over,ein som heitte Nils Petter. Det fyrste gav han seg til i Rusånes ei tid. Og alt medan hadde han fått vita um pengane under Brandflåget. I Skirtorsdagshelga hadde han so vore på Stolpen åt han Pe og spurt han ut um dette. Dei hadde då vist han kvar dette pengeljoset var å sjå.

 

Um sumaren kom svensken til slåttkar hit til Nordnes. Ja,dentid vi var i Siriholmen, tok han til å få slik attlet i seg,at det laut finnast pengar der; og ei natt hadde han fått bror min med seg å grava. Han Per Simeon fortalde um denne spassasen so mang ein gong. Innan det bar til,hadde svensken pålagt han å vera tyst. "Als inte tala her,forstår du!" Ja,han grov på både eitt stelle og fleire,og gjorde so mange fakter,som han Per Simeon inkje fekk forstand på. Men pengar fann dei no ikkje.

Seinare på tida var denne Nils Petter med og bygde på kyrkja. Det var ein kar det var framferd med,so han stod ikkje fast med noko. På hausten skipa han seg til å fara aust; men innan det bar av Rognan,hadde han kjøpt hest. Kva han vilde med hest? hadde dei spurt. Han visste av ei pengekiste uppe i bygda, hadde han svara.

 

Og grave hadde det vore under flåget. Vi gjekk langs med der ein sundag og åt bringebær; og innåt ein høg stein var molda uppbauka,og i hola låg to års lauv. Og det klaffa til med tida da svensken for.

 

 

I Medbyåsen    

var det òg nedsett pengar. Men desse var det rona over; det var sume som for med slikt; dei sette pengane i jorda med ord og lesnad. Og kunde du ikkje dessa orda, so vilde det lite lukkast å få pengane fri. Og mang ein har vorte illa røynt av den leiken.

Ja,det var tilfellet med pengane i Medbyåsen,som eg seier. Dei som tok dei,var tre i talet. Det var han Jens Herdagso og han Hans Jenso på Medby; den tredje var han Johan Perso på Drage. Dei hadde set pengeljos,og hadde det til marke. Men då dei kom åt pengane,låg det ein svart hund over; men dei heldt ferda fram og gjekk på; og ein av dei hadde so hogt i hunden og slemsa han attlengs over hovudet sitt. For det var slik det laut gjerast,når noko låg over og vakta på.

 

Men dentid det hadde borest til å byta sund desse pengane,so hadde han Hans Jenso set seg snitt til å juksa dei andre på vekta,er det fortalt.

 

 

 

 

 

 

I Botnvatn og i Tømmerdalen. 

Han Hans Johanso på Dverset fann pengar i Botnvatn. Men han vart noko rar av seg attpå.

 

Lappfolket for mykje og la av sides pengar på rom dei seinare kom attende til.

 

Ein frå Tømmerdalen fann ein lappkjel med pengar i uppmed Jordbrufjellvegen. Han tok kjelen med seg heim,og etter pengane var tømd or,hadde han hengt tomkjelen frå seg i eldhuset. Men kort tid der etter kom lappen og klaga seg,at han hadde vorte av med pengar. Mannen let so han ikkje forstod; men under denne akkedasen hadde lappen vorte vis tomkjelen på veggen,og gjekk no dess hardare på etter pengane. Likevel laut han gje tapt. Men innan han hadde fare, hadde han svore dyrt,at mannen skulde ikkje få stor framgang med kjyvgodset sitt. Og slik gjekk det. Mannen vart høveleg tullåt,og i ei galenri skal han ha drive lapp-pengane i Sagelvosen. Og der gjorde han åt med seg sjølv og sluttpå.

 

Det var motes nifst kor ein kunde koma ut i det med slike pengar. To mann sette frami ein okse ei sumarnatt. Det var eit kretur som dei ikkje kjendes ved. Fann so på dei vilde få han med seg; so tok dei i horna,ein på kvar side. Men oksen var einvis og streta imot,so karane kom ingen veg,alt det de tådde og drog. Og på dette viset vart dei standande til sola rann. Men då dei no skulde sjå til,so stod dei med ein pengekjel millom seg,dei heldt i kvar si haidd.

 

Ein gammalstøyt i Tømmerdalen,han Tømmerdal-Hans,hadde eit ofsen med pengar. Han hadde dei i ei bumme i kornkista på stabburet. Men dette visste dei ikkje av før det var for seint. For siste natta han levde,hadde han krytt seg i stabburet etter bumma og sett den jorda. Ja,då det bar til å leita etter pengane,fekk dei sjå det var drefsa korn etter burstilet, so dei skyna han hadde fare ut med dei. Men bumma fanst ikkje.

 

So ein haust mange år attpå var ei kjerring ute i bakken etter sauene. Der vart ho vis ei steinhelle,som låg trædd innpuinn ei bjørkrot; ho syntes denne hella låg so rart til,og var og lette på den. I det same fekk ho sjå i loket på ei bumme; men i ein blunk var alt burte. Seinare var ho og leita etter dette romet, men det lukkast ikkje å ta det att.

 

Han Hans Olso på Dverset fann ei bumme full av sylvpengar i utmarka deira. Men han vart noko kleinpjuskåt attpå; han gjekk og drog seg bra lenge. Soleis kom han seg ikkje på Lofoten det året. Dette var kring 1844. Men han friskna til att; og både han og broren kom seg godt til. Hadde sjølveigande jekt og dreiv stort. Folk tok då til å rør burti desse gammalpengane han Hans hadde funne i Dvesetmarka,at det var dei som hadde bringa velstand. Og dette fekk dei høyra både tidt og jamt. Men brørne vilde ikkje vita av det.

 

Ja,so var det ein gong den andre broren, han heitte Karl,var i lag med han Kristian Perso i Vik. Då hadde dei kome i slikt ordkast,desse kallane; dei var no gjerne ikkje med si fulle ferd. Då hadde han meint på det han Kristian: "Da stå inkj på før de å hånn bror din,døkk'r fann penga å bar di i Bergens Bank." Men då berre han smilte for seg sjølv og mørra,den ander'n.

 

 

Fyreeign.

Um nokon i næraste grannelaget kom til å døy snart,kunde ein få varsel um det på ymse vis. Fekk ein høyra det styra med sledar eller andre køyredoningar,var det eit visst varsel. Det same var tilfellet um det tok til slemra i bordmaterial som låg uppflia.

 

Det er elles fleire måtar ein kan få varsel um dødsfall. Eg har so visst eit marke gjenom draumar. Når eg drøymer at eg ser noko som blød,dyr eller menneske,er det so visst eg får spyrja dødsfall. Og drøymer eg at eg er komen i kyrkja i berre underklean,kjem nokon til å døy ved ulukke.

 

Natta fyre den store ulukka i Saltelva (i 1911),hadde eg ein slik draum. Eg syntes eg var komen innåt altaren i Saltdalskyrkja,og var i berre underklean, som eg seier. Eg leit so visst på draumen,

so eg sa det åt henne Johanna um morgonen: "Ja,i dag få vi spør olukkesbod." Eg kom meg ikkje til med arbeid,gjekk berre dreiv i dørene. Og fleire turar var eg gangande til elva; det var jussom noko sa med meg at nokon kom til å gang klar der.

 

To mann frå Nordnes fekk sjå feigda for desse som gjekk i elva. Dei var nedover med ein tømmerflåte,og var komne so langt som til Kvæle. Det lei då på kvelden,so dei tok land i Måkkall'n. Med dei no heldt på å gjera fast landtoga,vart det vis ein mannskapnad på Kvælsida; han var i kvite klea,og for vandra langs etter jarfall. Han gjekk nedetter til han var rett av denne steinen,der ulukka bar til,so snudde han baker. Men medkvart stussa han på og stod skøa utover elva. På dette viset såg dei han ei lang økt.

 

Ja,det er som eg seier,det er mangt kringum oss som varslar og gjev fyrebod, um både det so er godt og det som er vondt; men mest det siste.

 

                        *

Vi hadde ei tida ei gammal legdskjerring som heitte Lussi. Den hausten ho døydde, var eg ute for noko underleg. Vi heldt oss inni Grønlidalen og slo,eg og han avdøde mannen min. Vi budde i ei lita kåte som hadde vore til sæterhus. Ja,so ein kveld vi var lagd,eg låg i ein halvor, just ferdig å dra over,då vektest eg upp av noko som la i å ropa meg på namn. "Olina!" sa det to gonger etter ein annan, og det so greidt og tydeleg. Eg tenkte på ho Lussi med det same; for ho var jussom noko kleinpjuskåt dentid vi reiste heimanav. Og fyrst det var gangljost,la vi i veg heimover. Vi kom dit før folk var uppe. Men eg strauk med eitt på loftet der ho Lussi hadde sengstaden sin. Og då fann henne liggjande død i senga.

 

 

Gang etter.

Eg såg noko slikt nedi moen her. Det var enno før eg var vaksen dette. Ja vi var tre i lag den gongen; dei to andre var gluntar her frå Nordnesgarden,og vi var mykjegodt på ein alder alle tre,so vi hadde jamt hopelag. Og dette var ein dag på sumaren,i middagsøkta,og vi var strøkne av ned til Almenningen. Då det leid til den tida dei vaksne skulde stand upp,la vi i veg uppover. No hadde vi drygt av hos selskapet der nede i lengste laget,og for å gjera dette fort,tok vi uppgjenom Svemoen,vi kallar. I dei dagar stod det ein stor støvvar der nedst i moen; so gjorde vi forlikt å kapprenna åt denne. Du veit kva mot ein har å hersk i den alderen. So på sprang; vi nådde dit motes på ei tid,eg var gjerne nokolite før det som var. Men med eg no retta meg upp,kom eg til å bli vis to mann på støvvaren; dei var standande i breidd med ryggen mot. So skulde eg sjå etter selskapet,eg; då stod dei rett attum,og såg på mennene,dei òg. Ja,for det fyrste tenkte vi ikkje anna enn dette var to mann i levande live; og det vi kom til å bit oss best marke i,var klean. Dei var blå på let,og av eit overhendig pent ty; det berre blanka i det. Og so slett og pent! Klean sat godt til kroppen,og serleg trøya; den vistes mest jussom desse munderingstrøyone; men ho var so kort ho nådde ikkje nedpå bukselenningen. Der lyste det kvitt innpå skjorta. Buska gjekk berre til knea,det minnest eg; men på hovedet trur eg ikkje dei hadde noko.

 

Alt med vi no stod der som fjetra og skøa, tok mennene til å vri på overkroppen; fyrst ein og so den ander'n; og på det siste kom vi til å få sjå dei i ausyna; for dei vart no standande slik dei såg skrått nedpå oss. Men då fyst'n fekk vi syn for kva dette var. Dei hadde daumanns hamlet og vistes so gul og fauskne det reint fælte. Og augo stod sterr mot oss. Eg gløymer det aldri.

 

Men då må du tru vi gjorde ikkje vegen lang gjenom Svemoen.

 

Sidan har eg fare der i alle dei år,både i ljosa og i myrkra; men aldri har eg set der so mykje som ei tuve som ikkje skulde vera. Kva trur du um slikt?

 

                        *

 

Øvst i Vensmoen for dei medkvart og såg ein mann som var fri for hovud. Det må nok vera ein som er komen av dage der på ein fæl måte.

 

Han Mass Perso på Kvæle kom ridande der ein kveld. Då stod denne daumannen og stødde seg uppetter ein støvvar. Slik såg han Mass han til han var motes med støvvaren. Men då vart mannen burte.

 

                        *

 

Men har nokon fortalt deg um presten som gjekk etter?

Det var ein av dei gamle prestane i Saltdal,han skulde gang etter var det sagt. Dette hadde lenge vore kjent og umtala; og dei visste av fleire som hadde vore frami han. Men ein mann av Medby,han fekk både sjå og høyra,han. Ja,mannen hadde vore på Saltnes og kom etter gangvegen over Rognmoen,og då han var under Høgbakknøvva,visste han ikkje av før han hadde fått denne presten i breidd med seg. Men mannen heldt berre ferda fram,og var tyst. Presten på same måten; han gjekk og såg beint framfor seg. Slik vart dei no gangande akselbreidd,til dess dei var der det ber av mot Laksvatnmoen. Då skilde presten seg frå og tok etter den vegen prestane hadde alt med kyrkja var standande på Saltnes. Men i det same skar han i å syngja på ein salme. "O,Herre frels mig og døm min Sag." Slik var det salmen tok til; det er ein som fanst i gamle Kingo. Og presten tok so i det berre ljoma i skogen; og dette syngjarmålet var det siste mannen høyrde.

 

Denne salmen vart sidan sungen i kyrkja eit heilt år,kvar gong det var preik der,og før den andre tenesta tok til.

 

Men etter den tid har ikkje presten tedd seg fleire gonger; so han hadde vel fått freden,annast.

 

 

Utbor.

Eit barn som vart fødd i dølsmål,og drepe, gjekk att. Det gret og ropa etter dåp; og det vilde koma i vigd jord. Det tagna ikkje minder det fekk dåp eller jordfesting. Den kunde ein gje det der det var; men det tryggaste var å føra liket til kyrkjegarden.

 

Eit slikt lite fredlaust vesen vart kalla utbor.

 

Ein høyrde utboren 7 år etter barnet var tilkome. Når dei døypte utbor,las dei Fadervåret rangvegen. Utboren vandrar, men kan ikkje gang over rennande vatn. Han er jamt verst mot foreldra sine; dei kan han tyna um han slepp til. Dei brukte træ ei nål under føt'n på eit barn som vart drepe; då skulde det ikke bli til utbor. Nåla kunde bli stukken gjenom lippone òg. Men den råda hjelpe no ikkje alltid.

 

Det var tilfellet med utboren ved Tverelvbrua på Ner-Drage. Der høyrde dei so jamt barnegråt ei tida. Det vart då leita,og so fann dei eit barnelik som låg trædd innpuinn ein stokkende. Og gjenom lippone var sett ei nål.

 

Liket vart ført på kyrkjegarden,og attpå det skal det ha vore stilt der.

 

                        *

Han Sakri Jonso var i kast med ein slik arming vestum Storvatnet. Han var til slåttkar åt han Erik Nilso i Evenesdal. So var det ei helg han Sakri hadde vore ein tur heime; og dette var no sundagskvelden,og han kom gangande hitover fjellet. Jaha,dentid han var motes med vatnet,kom han til å få høyre eit mål aust i kjerrane. Han Sakri stelte seg av,og alt medan fekk han det so til det laut vera ein barnsunge dette som hålla og skreik. Men no syntes han dette var underleg,veit du; ein unge ropande på ville fjellet. So soa han att,og i det same la det til å svara; han soa ein til gong,og atter svara det. Slik gjekk det no slag i slag nokre gonger. Og kvartetter marka han det flytta og kom nærare; so han Sakri venta berre tid for tid han skulde få sjå ungen. Men med han stod slik og skøa,visste han ikkje av før han hadde ein naken unge standande i breidd med seg. Han Sakri kvakk til med det same; men då han fekk tankane for seg,sa han: "Nei men,kva slags nakenlapp e datte?"

Men innan han no kom seg til noko meir,

for ungen rennande frå han. Og alt i eitt ropa han:

 

"Nakenlapp! Nakenlapp!"

 

Og kvartetter ungen skreid austgjenom, syntes han Sakri at dette ropet lydde som gråt og jammer.

 

Ja,dei har vorte ute for dette barnemålet fleire av dei som har streifa i landet kring Storvatnet. Soleis eit kompani som kom av myrbærfjell; dei fekk høyra slik gråt. Den eine la då til seia: "Kem e da no som legg ongan i baken?" Men då tok det brått slutt.

 

Ei tid deretter vart det funne eit beinrangel av eit barn; det låg trædd innpuinn ein stein ved reisvegen millom Evenesdal og Nordnesfjell. Men etter det kom på kyrkjegarden,har det stiltes der.

 

 

  

Dei døde.

Før liket var kome i jorda,skulde ein ikkje tale nedsetjande um den døde.

 

Det var ein som var komen på likstrå. Han hadde i alle sine dagar vore kleinvoren og lite tess. So var det ein av grannane som var komen dit for å sjå liket,som skikken var. No veit du kor det er i slike høve,når ein slik stakkar er sloppen,ein tenkjer som so,det var det beste som kunde henda. Og denne grannekallen han både tenkte og sa det: "Datte va ein sælbotsdø," sa han.

 

Men det hemnde seg. Mannen vart tullåt kort tid deretter.

 

                        *

 

Det var ei kjerring i Botn som bar seg so uvisleg åt mot svigermor si; svigermora låg hardt klein,og dei venta berre tid for tid det skulde ta slutt med henne. Men likevel var ungekona so uforstandig ho sette seg til med rokken inne i stua. Ja,det var endå ein laurdagskveld,dette, det som verre var. Den andre bad henne la vera spinninga, men hi berre trøytte på, og sat til det var seinkvelden. So um natta døydde gamla. Og no kom det atti for den andre. Det tok til med det ho fekk det so ufredleg,og verst var det i den tida ho skulde liggja; då naut ho ikkje rist eller ro på noko vis. Ho vart sluttpå so forkomen so ho trudde ho kom til å gang frå vitet.

 

Men so var dei åt ein i Saksenvik,han Andreas Jenso,han var noko dokterkjent,

og elles dyktig med noko kvart. Og han hadde då fått bukt med denne trollheita,er det sagt.

Nei,det er ikkje fagna å forarga seg på dei som ikkje meir høyrer denne verda til. Det fekk dei ille røyna tre syskin utpå  Dverset. Det var då madam Tommesen låg på likstrå. So hadde desse ungdomane fare frammed huset der liket låg,og bore seg so uvisleg åt. Dei døndra i veggen og ropa inn.

 

"Du må no sjå tel å kom de opp å på rakarmarkja,å inkj ligg dar å lat det!"

 

Ja,dette var no i tankeløysa gjort,som du forstår; men dei kom til å få svi for det. Heile hausten og vinteren frametter vart dei gangande som andre tomsingar. Um vekja er det sagt at ho batt ikkje meir enn ei spann på bundingen sin frå nyåret og til vårmøss. Og gluntane på same måten; dei gjorde ikkje rett for maten, dessmeir.

 

So tok mora vekja med seg og reiste åt henne Lapp-Anna. Ditett kom dei ein kveld. Og straks ho Anna hadde fått spurt ut vekja,tok ho i ferd med henne. Og då ho hadde arbeidt med henne ei økt,lova ho å gjera so mykje at ho skulde få sova skikkeleg um natta.

 

Seinare på kvelden kom dei hit åt oss for å liggja; for ho Anna hadde berre denne gammen,ho,det eg før har sagt. Ja fyrst det vart morgonen,for vekja baker; ho var tilsagd å koma dit før ho smakte noko. Og attpå denne andre turen vart vekja ei anna; so innan kort tid var ho med si fulle framferd att. Seinare var dei og henta ho Anna til Dverset åt gluntane.

 

                        *

 

Elles kunde ein no koma til å forarga seg på dei døde utan so ein sjølv visste av det.

 

Det var tilfellet med ho Johanna Hanst i Skipmannvik. Ho kom heim frå eit brudlaup og var so fortulla ho såg folk kvar ho gjekk og stod. Og endå det meste var det ho ikkje vart kvitt dei um næt'n heller; og det gjekk ei lang tid so ho ikkje smakte svevn. Eg må saktens vita kva verde ho var i; for eg tente der i dei dagar. Og eg kan inkje sei kor eg syntes åt vera for ho matmor; for so snildt eit menneske som ho Johanna Hanst fekk du leita lenge etter.

 

Ja,då vi såg det ikkje vilde gang over, forstod vi det laut noko gjerast. So vart eg skikka i veg åt henne Pe-Jonsa-Johanna. Ditett kom eg ein kveld,og so bar det til å grei ut kor ho matmor hadde det. Eg minnst det ho Johanna vilde ha å vita um ho matmor hadde tala nedsetjande um nokon som var død,eller hadde gjort noko anna som kunde vera til fornerming for dei døde. Men eg visste ikkje so mykje å svara,og ikkje visste noen annan kor dette høvde til,som sagt. Eg vart no liggjande der natta over. Ho reidde upp åt meg i stua,og dentid det var sengtid,sa ho: "E vel helst du skal ligg her åleina. Du e vel inkj slik du e redd av de?" No veit du eg hadde bra umot å ligg der åleine; men eg kom meg ikkje til å seia nei heller.

 

Eg kom no til å bli liggjande lenge frametter vaken; for eg var noko ygg,som eg seier. So marka eg det tok til å bli ei slags dunsing utkring veggen; kvartetter auka det på,og då det var på det meste, var det å høyra til som nokon strauk frammed stueveggen med eit rislass; det spraka og slo mot tømringa,attåt denne dunsinga eg før har tala um. Men dette tok snart slutt,og noko anna fekk ikkje eg høyra på heile natta.

 

Um morgenen,dentid eg skulde fara,gav ho Johanna meg ei flaske med noko i; denne skulde eg gje ho matmor,sa ho. "Men du få inkj legg de a' på vegjen."  Ja,dette retta eg meg etter. Eg kom til Vik so i kveldinga; men var då so trøytt og avbaska eg laut få han far til å ro meg åt Daumannselva. So eg nådde Skipmannvik innan det var sengtid.

 

Og ho Johanna kom til å få hjelp av denne kuren som var på flaska.

 

                        *

 

Eg hadde ei tid ein dreng som heitte Eiler. Han fekk ei bra påminning ein gong. Vi låg med reinen i Harrodalen. Og ein dag på vinteren var vi reisande til Rusånes å handla. So skulde eg og kjerringa ein tur å sjå til heime; og alt medan sette vi drengen til å vera baker i gammen å ha tilsyn der.

 

No er det ein stor stein øvst i Harrodalen, Klokk-Mons-steinen dei kallar. Innpuinn den fanst det eit beinrangel. Det var ein som var heitande Klokk-Mons,som hadde gått klar der.

 

No skal du høyra. Um kvelden med vi var nede,hadde min godeste Eiler runne til steinen og berga med seg nokre bein.  Kva han no skulde ha dei til. For so baker til gammen og la seg. Men på natta vektest han upp av noko som røska i han, og før han rett visste av det,var han komen i snøskavlen utum gamdøra. Ja,han krau seg inn att,men var ikkje før komen til ro,for det tådde i han att å nyo. Fekk so same hemsingen ein til gong. Men då baud han seg ikkje til oftare; han var og trædde på seg fotklean og rømde derifrå. So i firetida på morgonen kom han ned til Stormoen; han var då i berre underbuksa,fri for huve og fri for vottar.

 

Um morgonen tok eg han med baker til gammen. So let eg han få ein 10-øre,og denne truga eg han til å bera åt steinen.

 

For det er ikkje onnor råd i slike høve,ein lyt leggja sylv til vederlag for bein ein tek.

 

 

OR ANDRE HEIMAR.

 

Upphavet åt dei underjordiske.

Men han Jens Andreasso på Dverset har høyrt dette,um upphavet åt dei underjordiske,på ein annan måte. Vårherre skapte eit kvinnfolk før henne Eva. Men so tok denne til å bli nogo utangåt av seg,kor dette meir var. Nok er det,Vårherre vart harm på henne og jaga henne i skogen. Og ho kom til å bli stammor åt dei underjordiske. Namnet hennar var Dalila.

 

 

På Rusånesmølna.

På den gamle mølna i Rusånes var dei medkvart frami underjordiske. Det var ein mann som låg der og mol julmaten. Då det vart kvelden,hadde han enno bra korn att i mølnskreppa; men no vilde han gjera seg skilt innan han gjekk; soleis kom han til å bli malande der frametter natta.

 

Men no var han komen i villreide med tida,denne mannen; han visste det lakka til jul; men kor mange dagar det var att, det var han like slug um. Dei hadde ikkje almanakka på kvar manns vegg i dei dagar. Ja,som han no sat der i sine eigne tankar, visste han ikkje av før det skar i å ropa med eit sterkt og grovt mål gjenom mølnturen.

 

"Mala,mala stuvann! Dagann to å næt'n tre tel julann."

 

Og no visste mannen at det var i siste passen han var ute og mol julmaten.

 

Men han Litl-Johan i Almenningen var uti ein spassasi der. Han låg der på maling ei natt. So hadde han lagt seg etter mølnbenken; og med han låg slik i ein halvor,visste han ikkje av før det la til å slå i veggen so det berre skrall. Han upp og i døra; men der vistes ikkje noko. So let han att etter seg; men vel døra var i,fekk han andre støyten. For han høyrdest det ut som det var drive ein vedlegg i tømringa. So var han ut att og glytta,men visste ikkje å sjå noko. Men fyrst han var innum døra, døndra det laust att. Og då han hadde havt det på dette viset eit tak,tørdest han ikkje dry av der lenger; han sette mølna og for.

 

Men han Johan hadde vorte so avklara av denne styren so han vann seg ikkje heim. Han kom seg so langt som til Steinlia; der dasa han av; og nokre Nordneskarar fann han der på morgonen.

 

 

Barnereiven.

Ja,dei underjordiske kunde vera bra forhærd å gjera kjelter medkvart. Men um dei marka at ein vilde dei vel,so kunde ein få godt att på ymse vis. Elles kunde ein i mangt eit høvan gjera dei ei beine utan so ein sjølv visste av det.

 

Bestemor hennar Helena ved Tverelvbrua fekk ein sau åt dei underjordiske. Ho besta tala um dette so mang ein gong; ho skulde i sjågen og tå høy på morgonen. Men då ho hadde upp døra,var det ein sauskokk der; dei stod rundt stabben og knaspa i seg. Ho besta forstod med eitt kven som var eigar for desse; og so let ho sauene vera. Dei få no berre stand, tenkte ho; so hadde ho i døra og gjekk inn.

 

Men ei økt deretter for ho baker. Då var det berre eitt einsleg kretur att i sjågen; det var ein stor,grå sau; og denne slo seg no til hos henne.

 

 

Mat og fliing åt dei underjordiske.

Ein gammalstøyt på Medby,han Kristen Willamso,stod so godt i åt nokre underjordiske som hadde sitt tilhald i Næstbyholmen. Han gjekk ut og inn hos desse når han vilde,han Kristen; og jamt var han hos dei og glødde pipa,og fekk mat og fliing,som eg seier.

 

Når han sat i med nokon av Rognan um vinterkveldane,so var det ikkje nett um han bad køyrekaren stuss på dentid dei kom i Næstbyholmen. Han hadde eit snarærend av sleden,han,sa han. Og då det leid um ei økt,kom han glyttande or olderskogen. Dampa på pipa og var so gild og fro.

 

 

Kjinnklenning.

To småvekjor i Saksenvik vart ute for noko av det same. Dei var i gjætarskogen; so sat dei og spela seg uppå ein stein. Men alt medan fekk den eine høyra det kinna attmed.

 

"Høyr dar! No får vi vel kjinnklenning."

 

"Datte skuld du inkj har sagt," sa den andre.

 

Så laut dei ned av steinen som snarast; dei var og snudde kretura. Men då dei kom baker,låg det to lefsklenningar på ei tuve der. Ho som hadde høyrt det kinna, tok den eine og åt; men den andre våga seg ikkje på sin; ho let hunden få den. Men det var ikkje bra. Det la då i å ropa: "Du som åt,ska ha mat tel din dø; men du anner ska tigg ve kvar manns dør."

 

Og slik gjekk det; den eine kom til stor velstand; men den andre fekk det so smått ho laut be mat i gardane.

 

 

Barn med ei underjordisk.

Det gjekk det ordet um ein mann i Os at han hadde barn med eit underjordskvinnfolk.

 

So var det ein gong i eit brudlaup; eg minnst no ikkje kvar dette var; men dei dreiv på og dansa. Og so kom det ein framand glunt ditett. Dei som var i stua, tok no til å skøa denne nykomaren,og smått gissa på kva manns son dette munde vera. Men glunten gav dei ikkje noko visst svar på det; han sa berre: "E veit av hånn far min ska ver her; å e e no hitkommen før å sjå hånn."

 

Men då glunten hadde sagt dette,vart dei vis at denne Osmannen tok åt å bli høveleg rø' i kjekan. Soleis fekk dei forstand på det laut vera huldreglunten han som hadde søkt dit.

 

Tombåsen.

I fjøsen skulde ein bås stand tom. Det var dei underjordiske som vilde ha retten til den; sume sa det var huldra som hadde vogga si der. Kva som er det rette,kan vel vera det same. Men dei som ikkje akta på dette,fekk lukke til å plagast med kretura.

 

Åt han Nils Jonso på Tveråmoen var det ei utid på same viset; det var ei ku som ikkje plitta på båsen. Dei kunde gjera det kor dei vilde med bandet; men ho var komen seg laus og stod frampå tilret kvar bidige morgon dei kom i fjøsen. Og han Nils som laut plagast med bandet,var både heit og harm mang ein gong. Ja,so var det ein dag han låg i båsen og møddest med dette kubandet,han la på ein støing,og spurde kva slikt skulde gjera godt for. "Koffer let døkk'r inkj kua få stand i maken?" Denne same gongen skaut han lauskrut,både gjenom glugga,og under kua.

 

Kor det gjekk dette,um det vart noko betre,det har eg ikkje noko kjennskap til. Men jamnast skydde dei når ein let dei høyra bannskap; for slikt kunde dei ikkje li. Det same var tilfellet um ein bruka Gudsord på dei.

 

Ho Kristine Hanst på Langset akta seg vel for å set noko i tombåsen. Men so fekk ho ny terne,ei som heitte Lydia; og denne syntes det var berre tull dette å ha ein bås standande for ingen ting. Og ein dag dei gjorde fjøsen,ho Kristine og ho Lydia,tok terna og sette tome kumathølkje i båsen. Men det kunde ho ha spart seg; hølkja kom dansande fram kvar eitt og eitt. Men ho Lydia gav seg ikkje med det; ho sette dit att eit einsleg hølkje,vilde sjå um dei reppa det; men ho hadde ikkje før snutt seg,før det kom sendande or båsen. Då baud ikkje ho Lydia på oftare.

 

 

Flytte fjøsen.

Um ein fjøs kom til å bli bygd over eit rom der dei underjordiske hadde sitt tilhald,so kom det ikkje til å gang bra med kretura i den fjøsen.

 

Ellers fanst det ymse råder so ein kunde sikra seg freden innan ein bygde. Det eine var å leggja salt,korn og krut puinn syllsteinane.

 

Han Johan Helgeso på Brenne gjorde upp varme langs med sylla og bad um freden, då han bygde nyfjøs.

 

Ja,det er mange som har lote ty til denna råda,å flytta fjøsgarden,når det ikkje vilde hjelpa med noko anna. Han Peder Andreasso på Sundby var ein av dei. Åt han heplast det so ei tid. Eitt år sprakk det to vaksne naut for han. Det vart prøvt på ymse måtar der òg,so dei underjordiske skulde stygg vekk or grunna. Soleis var han Pe Kristenso der og skaut med lauskrut gjenom glugga. Men det same var det same; han Peder fekk ha det i dette verde,til han gjorde ålvor av og fekk fjøsen unda.

 

Ein annan ein dei tala um,fekk vita kor dei underjordiske vilde ha det. Mannen var komen utkring veggen ein kveld; og alt medan kom det ein liten tass til han og sa: "Du må ver staut å fløtt fjøsgår'n din; før kjyr'n din pessa på matbore våres."

 

Mannen gjorde som han var tilsagd; og etter det kom det til å bli på ein annan måte i fjøsen hans.

 

 

På Knikthågen,

innum Vensmoen,for dei og såg mykje rart gammalt attende. Han Peder Bentso var ein av dei. Kva tid han kom ditett, fekk han eit kvinnfolk i lag med seg. Ja,denne for og fylgde etter han; medkvart var ho so nære han kunde nevehelsast med henne. På eit vis syntes han det var motig òg dette; men han tordest ikkje gje seg av med henne heller. Han gjorde oftast som han ikkje såg, berre.

 

Ein dag han var der og hogg tømmer, hadde han dette kvinnfolket hos seg. Når han hadde fått i koll eit tre,kom ho og sette seg på stokken; og der hadde han henne heile tida med han kvista og flekt av borken; ho flytta berre so høveleg unda kvartetter han hogg. Og på dette viset fylgde ho etter frå tre til tre heile økta.

 

Det var ein til kall på Røkland; han var so jamt i kast med huldra der på Knikthågen. Namnet hans har eg no gløymt; men det var ikkje denne Peter Bentso,eg før har tala um. Ja,han var jamt ute for henne denne. Og ho var so til å klina seg innpå han,so han lika ikkje noko på dette selkapet. Medkvart for han og kjesta henne frå seg; men ho tedde seg fram att,og var like nærsøkjen. Men ein gong fekk han gjera henne eit bra pek. Han dreiv på og kløyvde ein stokk; og ho sat umskrevan på same stokken. So lura han seg til å slå or ein kile,og det bar no fast med rumpa hennar i klovningen. Men då fekk han sjå til spel! Ho sleit og arbeidde til ho var so arg ho berre frøste; og dette endast med det ho sleit rumpa av seg. Men då strauk ho sin veg. Og kallen vart nok skilt med henne for godt.

 

Eg vil inkje sei meg fri å ha set underjordiske på Knikthågen eg heller.

 

Det var ein vår vi var so plaga med nokre kjellingar frå Lillealmenningen. Dei vilde ingen annsta'n vera enn her hos oss. For berre og forarga seg. So ein kveld vart eg og han Peder-bror skikka innover med dei. Vi fekk dei i band,og tok etter moane innover. Dentid vi var på Knikthågen, gjekk vi oss frami eit kvinnfolk. Ho sat på eit vindfall,og i fanget hadde ho eit tystykke som ho sauma på. Vi vart no standande der å sjå. Du veit kor ungane er. Hu var jussom lita på vokster; men det eg mest beit marke i, var tystykket; det var slike pene fargar. Blått og raudt,med urlite kvitt i. Sjølv var ho i blå klea,det minnst eg.

 

Alt med vi no stod slik,kom vi til å venda oss til ein annan kant; det var gjerne noko vi høyrde. Men dentid vi skulde sjå etter kvinnfolket,var ho burte.

 

Ho Hedvika i Skipmannvik var til gjæter på Kvæle. Når ho kom med kretura i Vensmoen,fekk ho ein flokk underjordiske kretur i lag med. Men um kvelden,då ho jaga heim,skilde dei seg or. Og på dette viset hadde ho det heile sumaren.

 

 

I Austerdalen

på Dversetfjell var det mykje til styr gammalt attende. Huldra måtte nok ha som læger,der,veit eg; for dei høyrde ho for jagande med store kreturflokkar gjenom landet; og medkvart styra ho vekk med ungane sine,so det var eit keran der både tidt og jamt.

 

Det var to småvekjor som gjætte der ein dag. Ja,då dei hadde fått kretura til å roa seg,tok vekjone til å leite blåbær. Men leid um kom den eine drivande og sa ho såg ei vekje burtpå ein myrgeir. "Kom no hitett, ska du få sjå henn." Den andre vilde ikkje tru noko vidare på det; likevel vart ho med. So tok vekja til å peka og skulde visa den andre. "Ser du dar,kor pen ho sit i sny kvit kjole?"

 

Men det vart no berre den eine som fekk sjå huldrevekja.

Han Andreas Hanso i Skipmannvik var til slåttkar på Dverset. Ein sundagskveld han kom gangande hitover fjellet,fekk han høyra slik skråving burti ei myre. Då han skulde sjå ditett,var han vis eit kvinnfolk som for sendande etter myra; ho vesa og gjekk so det berre small i skjørta. Kva er det ho renner etter,undrast han. For ho la då vegen etter verste blautmyra. Men med han stod og såg etter henne,vart ho burte; det var som ho sokk ende beint ned.

Ein glunt frå Kvandal gjekk seg frami ein flokk med underjordskyr på Dversetjorda. Han gjekk etter ei gjente der på Dverset, ser du. Og dette var tidleg ein morgen,og glunten var på veg heim. So visste han ikkje av før han hadde store kuflokken framfor seg. Det fyrste tenkte han det var Dversetkyrne som hadde brote seg or grindane. Og no vart han standande der og ikkje visste kor han skulde gjera det. Han syntes det var illa at kyrne skulde gang der på jorda; men no hadde han ikkje mot å gang ned i garden og varsku heller,skynar du. So gjekk han frå kyrne. Men då han kom upp til grindgardane,var dei ureppa, og kyrne låg so roleg inni.

 

 

På Sundby

var det ein underjordisk by; den gjekk frå Strupo og heilt til Sjågennja. Husa i denne byen var bygd so nær i einannan so det vistes som eitt bygg heile turen utetter. Og alle var dei raudmåla.

 

Han lærer Teting var uti ein spassasi der ein kveld; han skula på Sundby den tida og hadde hus hos henne Ane Perst. No var denne Teting'n ein som aldri vilde tru på underjordiske og slikt; og han dreiv jamt og hærde dei som trudde; han sa det var berre overtru.

 

Ja,han kom gangande der ein kveld,og var komen motes til Strupo. So vart han vis at han hadde eit kvinnfolk etter seg. Etter kledrakta var det ikkje ulikt eit lappkvinnfolk; for det var ikkje myrkare enn han såg det. So snakka han til henne; men fekk ikkje svar. Men då han var med Versell-diket,og skulde på stokkane, var ho heilt i han. Og før han meir ansa seg,la ho handa over armen hans,jussom ho vilde han skulde stø henne over diket. Men dette lika han ikkje; so skunsa han til henne. Men med det same fekk han ein so huva fyrst fauk av,og næstetter raus han over og vart liggjande i diket so lang har var. Og med det vart han skilt med kvinnfolket.

 

Ho Ane syntes han var noko kuren og ulik dentid han kom i stua. So ho forstod han hadde vore uti det på eit vis. Og då det leid um ei økt,fortalde han um denne hemsinga han hadde fått i Verselldiket.

 

Men attpå dette fikk han Teting ei onnor tru um dei underjordiske.

 

Ei tid etter eg kom hit til Evenesgård,var eg reisande heim til Sundby ein tur for å sjå åt folket mitt. So ein dag var eg gangande burt til elva. Det er so underleg å koma baker til dei stella der ein har leika seg som barn,veit du. I den tida låg det ein stor stein midt i strinda i Peter-gleina,vi kallar. Og burt på denne steinen vart eg vis nokre smågluntar; dei var tre saman,og sat med kvar si trøe i handa. Kor må no desse gluntane vera komne seg ditett? var det fyrste som ranns meg i tanken. For elva vr i storhøvan,og steinen var langt frå land, som sagt; so eg undrast berre på kor dei var komne ditett. Men so vart eg vis det var fritt for båt burte hos dei; og då fekk eg forstand på at dette ikkje var rett fatt.

 

Gluntane vende so høveleg frå meg; og dei sat og snakka åt einannan. På hovudet hadde dei kvar si raudhuve,elles var dei vanlege klea,det minnst eg. Ja,slik vart eg no standande å skøa dei eit bra tak. Men best det var,vart dei burte for meg; det var som dei sokk ende beint ned der på steinen. Kan du forstå deg på slikt?

 

Seinare kom ein mann av Næstby til å få sjå nokre gluntar på ein stein burt av Næstbyholmen; dei òg hadde trøor og sat og tøymte. Som desse eg såg ved Peter-gleina. 

Eg kom no på noko anna eg såg ein gong.

 

Det var ein sumar vi heldt oss innpå Stormoen å slå. So var eg gangande ditett ein dag med mat. I den tida var det ikkje bru ved Snelibakkann,so eg laut heilt i Teinlia for å koma over elva. No var eg seint ute; for vi hadde borna små i dei dagar,so det var mykje å kjåkast med. Eg attleta berre på dei bia på meg med maten. So kom eg drivande nedetter moen på den andre sida. Her veit eg ikkje av før eg hadde eit kvinnfolk fyre. Ho trøska på og gjekk,ho som eg,og vistes å ha det travelt. Ho var i raud natt-trøye,og hadde krinåt stakk. Og so var ho ein dall i handa. Endå eg ikkje visste å få kjenning på dette kvinnfolket,korkje i klean eller i ganglaget, so kom eg ikkje til å tenkja anna enn det var ei frå Evenesgård. Eg ropa no åt henne; men ho gjorde seg ikkje so mykje fyre ho vende på hovudet ein gong. Eg tok no til å få som ein mistanke; for ho måtte då svara, mennesket. Men eg klemde berre på og gjekk; det har vore mi lukke i alle dagar, eg aldri har funnest redd.

 

Men just der det tek til å bera innover, vart ho burte for meg,midt på slette marka.

 

 

Junkerdalen

skal ha namn etter fyrste mannen som sette seg ned der. Det var ein lapp som heitte Jo Jonska.

 

Ein dag kjerringa hans Jo sat i gamdøra og sydde,kom det 3 store,brandute kyr og stelte seg av framfor henne. Ho forstod det var underjordskyr; so treiv ho saksa og kasta over dei. Og på den måten fekk ho makt over dei.

 

Um natta drøymde ho det kom eit framandt kvinnfolk til henne og sa: "Fremmen-kjyr'n som e kommen hitett, må du vel ha."

 

Og kyrne roa seg hos henne; og ho hadde dei til dei var utleva.

 

"Byte,byte bu!"

Men ei kjerring på Kvæle bytte kretur med ei underjordisk.

 

Det var ein kveld denne kjerringa sat i grindgarden og drog or kyrne. Alt medan fekk ho høyre eit kvinnfolkmål.

 

"Byte,byte bu! Seks jeiter å ei ku," sa det.

 

Kjerringa forstod det var ei underjordisk ho hadde for seg; so ho let vera å svara. Men kvelden etter,ho kom åt grindane, tok det til att å kalla på same  viset. Og slik dreiv ho på og masa denne andre fleire kveldar etter ein annan. So kjerringa forstod ho kom seg ikkje frå henne. Og ein kveld sa ho at dei fekk no berre byta,då.

 

Um morgonen var beste kua hennar burte; men det var kome seks geiter i staden.

 

Ingeborgvatn.

Sist på 1700-tallet vart ei litavekje på Tveråmoen teken av underjordiske. Vekja heitte Ingeborg,og var so pålag årsgammal. Mora hadde henne med seg i grindane um kvelden; so sette ho vekja frå seg utum grindgarden alt med ho var inne og mjølka. Men då ho var ferdig og skulde heim,fann ho ikkje barnet. So gjorde ho ein runding kring grindgarden, leit so visst ho skulde finna henne der. Men vekja sågst ikkje; mora visste no ikkje kva ho skulde tru; for rundt kring var det opne landet,og vekja var knapt so ho var gangfør. So sprang mora heim etter hjelp; men vekja fann dei ikkje. Det vart då varsla i bygda; og dei sette på med stort mannskap. Då dette ikkje nytta, var dei til Saltnes kyrkjeklokka.

 

Lenge såg det so ut det ikkje vilde lukkast med den heller. "Men so ga di henn senninjen." Vekja fanst då att utmed eit vatn mot Sundbyfjell; men då var ho død; og liket låg der utan klea.

 

Vatnet fekk namn etter vekja,og vart heitande Ingeborgvatn.

 

Dei har prøvt den råda,å ringja med kyrkjeklokka,på ein til gard i Saltdal. Det var i Lia; og romet der klokka vart upphengd,ber namnet Klokksta.

 

 

Andre som vart burte.

Ho mi mor var uppfostra på Langset. I ei grannestue hadde dei ei fostgjente utantil Straumen. Ho heitte Johanna denne,og dei var motes på ein alder.

 

Ein dag so i kveldinga sa ho Johanna det ho hadde mot å gang i grannestua,og vera der i kveldsøkta. Ja,det skulde ho få,sa fostmora. "Men du må ver baker tel fjøsti," sa ho. So tok vekja handteinrokken og gjekk.

 

Det vart tid å gang i fjøsen; men vekja var ikkje komen. Dei drygde då av urlite; men inga Johanna kom. So skikka dei ein i veg for å få henne heim. Men då han var hos grannen,kunde dei fortelja at vekja var faren frå dei. Det bar då til å leita. I denne styren var det ein som kom på at ho var gjerne sprungen i havet; so var dei nedpå berga med ljos; men vekja sågst ikkje. Alt medan hadde nokon funne handteinrokken hennar på burstroppa. Noko anna var ikkje å finna. So dei laut gje tapt den kvelden. Um morgonen bar det til att; og no heldt dei det gangande,smått leita og smått gav tapt,i samfulle åtte dagar.

 

Då vart ho Johanna attfunnen i sjølve borstua; hog låg langstrakt etter golvet, framfor gruva. Men vekja var so fortulla det var ikkje vist ord å få av henne. Når det tala til henne,berre ho beit ihopen tennene; og slik var ho stelt heile den dagen. Men kvartetter gjekk det so ho drog seg; og sluttpå vann ho gjera greide for seg.

 

Ho hadde kome etter burssmåget,sa ho. So kom det ein mann fram stikkande,og han tok tak i henne,so ho fall som i ein lummer. Og då ho rådde med seg,var ho komen i ei framand stue. Der var dei snilde med henne,sa ho; men ho vann ikkje åt maten dei vilde gje henne. Og på det siste laut dei sleppa henne. Ja,slik forklara ho det.

 

Men ho Johanna vart aldri meir med sin fulle førleik attpå denne skjærmeisingen. Når det gjaldt arbeid og slikt,var ho den same,men ho fekk so med å sjå. Eg veit ho mor tala um dette so mang ein gong. Når dei gjætte i lag,so visste denne Johanna på ein prikk kvar kretura til dei underjordiske hadde sin gang. Det gjekk mest ikkje den dag utan ho var i kast med dei; ho både såg og høyrde,etter det ho sa. Og når ho fekk desse takan med å sjå,so vart ho jamt so iherdig etter å visa henne mor; ho peka og greidde ut. Men ho mor var ikkje av dei som såg,ho,ser du.

 

Huldrelokk.

Det var ein mann som fekk høyra til kor huldra kalla på geit'n sine:

 

            "Killi,killi jeit'n!

            Drøs å Dras,

            Sommarløv å Sal,

            Snetta å Snyros,

            Busta å Bjønna,

            Tvella å Snella,

            Duna å Dokka,

            Rosa å Sokka,

            Langspel,Fagerlin å Nøkla!"

 

 

Han Jens Ellingso

på Bakken hadde nærpå vorte juksa av ei underjords vekje.

 

Han kom gangande dalvegen nedetter Rognmoen,og skulde heim. No er det ein snarveg der til Bakken,veit du; og etter denne tok han Jens. Just då han var under bratto,vart han vare ei vekje til sides med vegen. Ho vinka han åt seg; og han Jens let det stand til og tok av vegen. Men då han var motet komen åt vekja,var det som det vart burte for han urlite; og dentid han rådde med seg att,var han komen i ei framand stue. Der fekk han no sjå att vekja. Ja,det var fleire inne dessutan. Dei sat kring bordet og åt graut.

 

"Set de no berre åt!" sa vekja.

 

Men han Jens nekta tvert; for no hadde han fått tankane for seg; so han visste kva selskap han var komen i. So slo han kross for seg. Og i same blunken vart stua burte for han; han var komen baker i moen. Men vekja var etter han med eit grautfat i handa. Dette slengde ho mot han; men det var det siste han såg henne.

 

 

Likfylgjet.

Han Bleiknes-Johan sette eingong frami eit underjordisk likfylgje,han. Det var alt med han tente i Storalmenning,dette; og han hadde tatt til å gang etter henne Ane Jenst i Nordnes.

 

So var det ein laurdagskveld han hadde vore der uppe. Ja,då han var på tur nedatt, og var på tur nedatt,og var komen noko nedst i Nordnesmoen,fekk han sjå ein hest frami vegen. Hesten kom gangande mot,og han Johan steig av vegen. So fekk han sjå det var spent ein slede fyre,og på sleden stod der ei likkiste. Køyrekaren sat frame, og vistes noke ihopenkrøkt. Det kom no fleire sledar etter,med folk i. Hestane var svarte i let,og stor og velskapt. Og ein for ein randra dei seg frametter vegen. So spakt og saktmodig. Han Johan tala til folket, men fekk ikkje svar. Dei sat so sterr i sledane,og såg ikkje eingong dit han Johan var. Men då siste sleden var faren framum,fekk han Johan tankane for seg. Eit likfylgje på nattes tid køyrande uppetter dalen.

 

Det kom no slik ein otte over han,so han kjende seg ikkje gangfør. Og han Johan laut sit av der og bia på dagen.

 

Han var uti ein til spassasi med underjordiske,denne Johan.

 

Han var i Viskis ein haust og hogg tømmer. So hadde han laga seg eit læger uppunder ein hellar. Dette leid på tida,so han hadde varmen uppe heile natta.

Ein kveld vart han so mødd med å få vedlompane til å ligg i maken på bålet. Han var frame fleire gonger og flia dei ihopen; men var ikkje før komen under hellaren,so for dei trillande utover,so eldmørja drefsa. Men ein gong han var frame,hogg han øksa i ein,og sa: "Let døkk'r no inkj veen ligg i maken,so ska e ha ei anna rå."

 

Men då vart det stilt.

  

Bytingar.

Brorkona hennar Margreta Hanst i Nes fekk eit barn forbytt. Det kan vel vera kring 150 år sidan dette hende. Det var i jula; og ungdommen hadde dansarstue i Nes. Kona hadde udøypt barn heime; men likevel hadde ho vore so tankelaus ho gjekk frå det og strauk i dansarstua. Og alt medan hadde dei underjordiske nytta løyan og vore og bytt åt seg barnet hennar.

 

Denne Margreta vart seinare gift med han Ivar på Røkland. Og sidan denne bror hennar i Nes sat jussom smått i det,og dessutan hadde mange born,so tok ho Margreta med seg bytingen til Røkland. Der kom han då til å bli levande si tid. Men det vart no ikkje anna enn tull og toms av han.

 

                        *

 

Men medkvart lukkast det å få rett born som var forbytt.

           

Soleis var det ei som elda upp bakaromnen,og truga med det ho vilde driva bytingen i varmen so framt ho ikkje fekk att barnet sitt. Det hjelpte. Underjordskvinnfolket tordest då ikkje anna enn koma baker med barnet.

 

Ei onnor fekk att barnet sitt på den måten ho stelte seg over vogga,med byttingen i, og song ein voggesong.

 

Dei tala um ei til som fekk att barnet sitt. Det var um hausten dette; og folk dreiv på og tok inn stauren. Og anten dei no var vanhjelpen,enn kor det no meir var, det skal eg la vera usagt; men nok er det, kona i huset hadde bore den udøypte barnsungen sin på låven og lagt han der. Sjølv stod ho uppi kornstålet og sende; og ein gammal kall var lenger innpå og la.

Ja,då det lei um ei tid,tok det til å gråta frampå låven.Kjerringa vilde no fram or stålet.

 

"Du let ongjen ver!" sa kallen.

 

Men kjerringa sa ho hadde ikkje sinn til å la han ropa. So for ho fram likevel. Men då var kallen snar or stålet. Han treiv ei øks og stelte seg over ungen; so ropa han,at no fekk dei koma og ta rett på ungen dei som hadde lagt han dit,um dei vilde ha han med live.

 

I det same kom dei underjordiske foreldra med barnet. Tok so sitt eige,og for leiande med det utetter latilet. Men han vistes som gammal og urven denne byttingen; og alt med han gjekk,skok han og rista på hovudet,som ein annan tulling.

 

 

Lukkekallen.

Lukkekallen hadde sitt tilhald på fartya. Men det var med den karen som med nissen; han una ikkje hos alle. Han var overhendig neppetolen,og vart han ikkje nok påakta,kunde ein bli skilt med han.

 

På "Trefoldigheden",jekta hans Johan Hanso på Sundby,hadde lukkekallen tilhald. Men so var han Johan ein som visste å stand i med han. Um kvelden, etter han hadde koia,låg han og småknakka med fingeren i kahyttveggen. Og lukkekallen svara innanfrå lastromet; han knepsa mot frå andre sida. Slik dreiv dei og spela seg lange øktene,desse to.

 

Lukkekallen varsla storm. Han dreiv då og styra på dekk; medkvart rasla han med kjettingen,og medkvart maska han og fura tunnor og anna som stod laust. Men fyrst nokon var med hovudet upp i kappeholet for å få ein skimt av han,vart det tyst.

Eit farty som hadde lukkekall,forliste ikkje alt med han var umbord.

 

 

Fossegrimen.

Um ein vilde bli storspelar,laut ein gang i lære hos fossegrimen. Det beste var um ein fekk fela av han òg.

 

Nyttårsnatta var det råd å få byta åt seg fele åt fossegrimen. Det var å ta ein kjøtbog og gang på mølna. På slaget 12 kom han og henta kjøtbogen,og la fela etter seg. Og fela var god ettersom kjøtbogen var til.

 

Det var ein av desse Willamso-karane i Saksenvik,har rusta seg og gjekk på mølna ei nytårsnatt. Men då det leid til den tida fossegrimen var ventande,tok denne karen til å få som eit atthald i seg; so han drista seg ikkje til å dry av,som sagt.

 

 

ANDRE SEGNER

 

Svenske-Henrik.

No er det vel heilt overgrodd med skogtras der gamstøa hans Svenske-Henrik fanst. Men det er heretter meir enn 100 år sidan han vart burte frå Ågleina; so no er det berre namnet på romet der han hadde gammen standande, som minner på um han Henrik. Men det heiter Henrikneset den dag i dag,og ligg burt av Storjordgarden,på andre sida av elva.

 

I den tida han Henrik var buande i Ågleina,var det enno ikkje kome folk i Nesa.

 

Dei fyrste som kom frami han,skal ha vore folk nedantil Dalen. Dei for mykje og hogg tømmer til jektved der gammalt attende. Og kvartetter kom det til å bli som ein lægerplass i gammen hos han Henrik, når dei låg der på hogging.

 

Han Svenske-Henrik hadde so mykjen umgang med dei underjordiske. Ja,han visste kvar dei hadde sitt tilhald. Prestegarden var i Vik,sa han; kyrkja på Halsmoen. Jekthamna hadde dei ved Tangodden,og skrivaren budde i Vensmoen. Husa hans var raude.

 

Ein kveld vart ei terne på ein av Vikgardene bråklein. Ho besta var endå i husa der same gongen. Ja,vekja dreiv og koka kveldsmaten,ho,og so hadde ho vore utkring stuveggen og tømt or ei gryte med varmt potetvatn. Men dentid ho kom inn, trilla ho over på golvet og dåna av. So dei laut berre få vekja i seng.

 

Med dei dreiv på og doktorerte på denne vekja,kom han Svenske-Henrik ditett. Og han forklara det for dei kor dette var. Terna hadde ikkje varskudd dei som budde under innan ho slo varmtvatnet på marka; og so hadde tenesttausa hos den underjordiske presten fått det over seg. Og no stod det like illa til med henne som med den andre, sa han; men um terna hos presten stod det over,so var det von for den andre òg.

 

Folket kom ikkje i seng på heile natta. Og han Henrik vart gangande å trø i dørene, medkvart ute og medkvart inne, som hans vis var. Men leidpå,klokka kunde vel dra til tre,etter det ho besta fortalde,då var han ute ein sving. Då han kom inn,sa han at terna til presten var død,og so hadde ho ikkje lang stunda att den andre heller.

 

Og slik gjekk det; vekja døydde frampå nattmorgonen.

 

Denne Svenske-Henrik'n,ja. Han kunde kverv syna hos folk òg,han. Det var ein haust han hadde vore over til Rana; der hadde han fare med noko slags kjelter,so lensmannen var etter han. Han Henrik la til fjells,lensmannen etter. Men dentid dei var komne so langt som til lia uppum Bjellånes,strauk han Henrik av åt ein stein dei kallar Pe-Pålso-steinen,etter ein underjordisk som hadde sitt tilhald i denne steinen. Åt denne Pe-Pålso slapp han no inn. Og det var det siste lensmannen og fylgjet hans såg likt til han Henrik.

 

Han Gammal-Gusta vart ute for noko av det same. Denne Gusta,eller Gustav Kalberg,som han med rette heitte,var son til siste stigeren ved sylvverket i Nasa. Han Henrik og Gammal-Gusta skulde liggja i lag på låven hans Johan i Ner-Bleiknes. So mykje dei var komne til ro, spratt han Henrik upp og la på dør. No skal du då ikkje juksa meg,tenkte han Gusta,og for etter. Men før han var i ladøra,var han skilt med Henrik. Så gjorde han eit rensel rundt låven og leita; men på det siste laut han gje tapt.

 

Men um morgonen fann dei han Henrik; han låg då nedpå Bleiknesvollen og snorksov med ein vidjespenning i kvar hand. Og klean utklint av kufrau.

 

 

Ufredsminne.

Over fjellet for inste enden av Leirfjorden var ein gammal farveg over til Sverike.

Det går ei segn um at svensken var på tur over for å røva. Dette skulde vera på hausten,i den tida kornet stod på staur. Svenskane kom no frampå,og fekk sjå kornstauren; so trudde dei det var hermenner som stod uppstelt. Då våga dei seg ikkje i bygda,men strauk aust.

 

Innpå fjellet der har folk kome over eit stort brandstø og ein lægerplass; og i denne lægerplassen fanst ymist som dei trudde var slikt svenskane hadde late etter seg.

 

Liknande segner er det frå Saltdal og Beiarn.

 

I Saltdal kom svensken frampå Lifjell. Fekk so sjå stauren nedi dalen. Og med det snudde dei baker.

 

                        *

 

Engelskmennene hadde hus og kontor på Nyholmen. To gonger var futen der og skulde få dei på dør. Men dei viste berre blankt; so han kom ingen veg. Men tredje gongen han var,laut dei i arresten på Hernes. Der kom dei seg ut,veit du.

 

Dei hadde skute liggjande på Vågen; men folk hadde slege roren av. Likevel hadde dei fått lura material umbord,so dei fekk slå ihopen ny ror og kom seg til havs.

 

I denne tida heldt folk vakt uti Salta. Der var fembøringer heilt frå Saltdal.