Jon Grepstad
Artiklar






Unix for fotgjengarar

Jon Grepstad

1 Innleiing

Dette er ein "hugselapp" for fotgjengarar i nettverda som stundom har bruk for å logge seg inn på ein Unix-maskin. Framstillinga tek for seg dei mest grunnleggjande kommandoane.


2 Kva er Unix?

Unix er eit fleirbrukars-operativsystem, som er vel 20 år gammalt, som har utvikla seg opp gjennom åra, og som finst i noko ulike versjonar. At det er er eit fleirbrukars-operativsystem vil seie at fleire brukarar kan nytte same Unix-maskinen samstundes. Operativsystemet deler ressursane mellom brukarane.

På ein Unix-maskin kan ein mellom anna drive med

  • tekstbehandling
  • utvikling av dataprogram
  • køyring av dataprogram
  • datakommunikasjon


3 Å logge seg på og av

Dersom ein ikkje har ein terminal som er direkte kopla til Unix-maskinen, loggar seg inn ved hjelp av eit fjerninnloggingsprogram. Når datamaskinen har kontakta Unix-maskinen, får ein opp eit skjermbilete med mellom anna denne teksten:

login:

Ein skriv inn brukarnamnet, til dømes:

login: gjon

Etter linjeskift får ein opp denne teksten:

login: gjon
Password:

Ein skriv passordet og er inne på Unix-maskinen. Som regel blir ein møtt av "dagens tekst" ("motd"), som fortel t.d. kva versjon av Unix maskinen har, og som opplyser når nokon sist var innlogga på kontoen:

login: gjon
Password:
Last login: Thu Sep 18 19:02:41 from pc4.sprakrad.no
SunOS Release 4.1.4 (HASLE) #1: Tue Dec 3 16:12:16 MET 1996


For å logge seg ut av Unix-maskinen nyttar ein kommandoen logout eller exit.

Ver merksam på at Unix skil mellom store og små bokstavar.



4 Å få oversyn over katalogar

Når ein loggar seg på Unix-maskinen, kjem ein inn i heimekatalogen. Ein får oversikt over filer eller katalogar med kommandoen ls.

oslonett.no% ls
#gazonk.foo# mail mbox test www_docs samla_skrifter
oslonett.no%


5 Å bevege seg rundt omkring

Promptet - klarmerket - på ein Unix-maskin kan ha ulik utsjånad. Ofte er det
%
eller
$

Etter klarmerket skriv ein kommandoane.

Katalogane er hierarkisk ordna. Ein får vite kva katalog ein står i (arbeidskatalogen) når ein skriv kommandoen pwd.

Døme:

oslonett.no% pwd
/home/g/gj/gjon/samla_skrifter
oslonett.no%

Kommandoen pwd er ei avkorting for "print working directory".

Ein beveger seg til ein annan katalog ved hjelp av kommandoen cd katalognamn.

Døme:

cd samla_skrifter

Kommandoen cd er ei avkorting for "change directory".

Med kommandoen cd .. går ein opp eitt nivå.

Med kommandoen cd utan parameter kjem ein alltid attende til heimekatalogen.


6 Å lage og fjerne katalogar

For å opprette ein ny katalog nyttar ein kommandoen mkdir katalognamn.

Døme:

mkdir posthume_skrifter

Ein fjernar ein katalog med kommandoen rmdir katalognamn.

Berre tome katalogar kan fjernast på denne måten.


7 Å få hjelp og rettleiing

Kommandoen man (avkorting for "manual") gir oss Unix-hjelp. Kommandoen må ha eit parameter, t.d. man mail.

Kommandoen man -k ord listar opp overskrifter i handboka som inneheld det aktuelle ordet. -k står for "keyword".

Døme:

oslonett.no% man -k talk                          
ytalk (1)            - A multi-user chat program. 
keyenvoy (8c)        - talk to keyserver          
talk (1)             - talk to another user       
talkd, in.talkd (8c) - server for talk program    

8 Tid og rom. Og kven er vi?

Med kommandoen pwd får vi som nemnt vite kva katalog vi står i.

Med kommandoen date får vi vite dag og tid.

Med kommandoen cal får vi kalenderen for månaden vi er i. Legg vi til parameter for eit bestemt tidsrom, får vi kalenderen for dette tidsrommet. Døme:

oslonett.no% cal 7 1944  
   July 1944             
 S  M Tu  W Th  F  S     
                   1     
 2  3  4  5  6  7  8     
 9 10 11 12 13 14 15     
16 17 18 19 20 21 22     
23 24 25 26 27 28 29     
30 31 
Med kommandoen who får vi vite kven vi omgåst - dvs. kven som som er pålogga Unix-maskinen, når dei logga seg på, og kvar dei logga seg på ifrå.

Og med kommandoen who am i får vi vite kven vi sjølve er - sett frå Unix-maskinens synsstad, dvs. brukarnamnet og dessutan tidspunktet for pålogging:

oslonett.no% who am i                                             
sinsen.sn.no!gjon     ttyud   Sep 20 14:25      (pc4.sprakrad.no)
oslonett.no%


9 Andre eksistensielle spørsmål

For å finne ut om eit program finst på Unix-maskinen, tastar vi kommandoen which namn:

oslonett.no% which pine
/local/bin/pine
oslonett.no%
Namnet vi tastar etter which, er kommandoen som startar det programmet vi spør etter, t.d.
telnet, talk, lynx, pine, emacs.


10 Å føre ein intelligent samtale med Unix-maskinen

Ein kan kome langt med eitt og to ord når ein samtalar med Unix-maskinen: kommando og ev. tilleggsord. Men lenger kjem ein når ein tek i bruk heile syntaksen i Unix-språket:

kommando val parameter (eng.: command option parameter)

Døme:

man -k mail

Kva val og parameter som kan nyttast i samband med ein bestemt kommando, får ein vite med kommandoen man kommando.

Spør ein man ls, finn ein mellom anna desse vala med forklaringar:

OPTIONS                                                          
   -a, --all                                                     
        List all files in directories, including all files that  
        start with `.'.                                          
                                                                 
   -b, --escape                                                  
        Quote nongraphic characters in file names using  alpha-  
        betic  and octal backslash sequences like those used in  
        C.                                                       
                                                                 
   -c, --time=ctime, --time=status                               
        Sort directory contents according to the files'  status  
        change  time  instead of the modification time.  If the  
        long listing format is being  used,  print  the  status  
        change time instead of the modification time.            
                                                                 
   -d, --directory                                               
        List directories like other files, rather than  listing  
        their contents.   

                                                               
   -f   Do not sort directory contents; list them  in  whatever   
        order  they  are  stored on the disk.  The same as ena-   
        bling -a and -U and disabling -l, -s, and -t.

Av dette ser vi mellom anna at kommandoen ls -a listar opp alle filer, også løynde filer som startar med teiknet "." , t.d. .plan.

Jokerteikn i Unix er * og ?

? står for eit kva som helst enkelt teikn. * står for ei gruppe teikn. Døme:

rm a* = fjern alle filer som byrjar på "a" i arbeidskatalogen.
ls ??? = list opp namn på alle filer som har namn på tre teikn.
ls kap? = list opp alle filer som byrjar på kap og har eitt teikn til i namnet, t.d. kap1, kapb.

Ein må vere varsam når ein nyttar jokerteikn i samband med kommandoar som rm.


11 Meir om filer

Med kommandoen cat> filnamn kan ein opprette ei fil. For å opprette fila poem skriv vi

cat> poem

Deretter skriv vi teksten som fila skal innehalde. Vi avsluttar med kommandoen Ctrl + D.

Døme:

oslonett.no% cat> poem
Hu hei! kor er det vel friskt og lett
upp paa fjellet.
Her leikar vinden i kaate sprett
upp paa fjellet,
og foten dansar og augat lær,
og hjartat kveikjande hugnad fær
upp paa fjellet.
For å vise innhaldet i ei fil på skjermen skriv vi cat filnamn.

Er fila lang, rullar ho nedover skjermen. For å lese ein skjerm om gongen nyttar vi kommandoen more filnamn.

På somme Unix-maskinar gjer kommandoen pg filnamn same jobben.

For å kopiere ei fil til ein annan katalog skriv vi cp filnamn katalognamn.

Døme:

cp poem samla_skrifter

For å flytte ei fil til ein annan katalog skriv vi mv filnamn katalognamn.

Døme:

mv poem works_in_progress

For å slette ei fil skriv vi rm filnamn.

Ein bør vere varsam når ein brukar kommandoen rm. Kommandoen slettar den aktuelle fila utan spørsmål. Det er fornuftig å gjere det til ein vane å bruke kommandoen saman med tillegget (valet) -i. Dermed får ein spørsmål om fila skal slettast. Ein svarar y eller n på spørsmålet. I dette tilfellet er det fila test1 som skal slettast:

oslonett.no% rm -i test1
rm: remove `test1'?


12 Kort om program på Unix

På Unix-maskinar ligg som regel ei rad program som følgjer med operativsystemet. Ein finn postprogram som mail, pine, elm, ein avansert editor som heiter emacs, nettlesaren lynx, filoverføringsprogrammet ftp, fingerprogrammet finger, fjerninnloggingsprogrammet telnet og prateprogrammet talk. Også andre program kan finnast på maskinen, t.d. archie, gopher og irc.

For å finne ut om eit bestemt program finst på maskinen, skriv ein which programnamn. Programnamnet er samstundes kommandoen ein nyttar for å gå til vedkomande program, t.d. mail.


13 Ledig plass

Med kommandoen du finn vi ut kor mykje plass vi har brukt på disken. du står for "disk used".

Døme:

oslonett.no% du           
4480    ./www_docs        
4       ./test/prove      
12      ./test            
8       ./mail            
4       ./samla_skrifter  
4       ./Mail            
4       ./.elm            
4584    .

14 Oppsummering av kommandoar

Kommando Forklaring
cat fil vis innhaldet i ei fil
cd gå til heimekatalogen
cd katalog gå til katalog
cd .. gå opp eitt nivå i kataloghierarkiet
cp fil katalog kopier fil til katalog
date vis dato og klokkeslett
exit logg ut av Unix
grep mønster filer finn mønster i filer
logout logg ut av Unix
ls list filer eller katalogar
mail gå til postprogrammet mail
mail brukarnamn send post til brukarnamnet
man kommando gi rettleiiing om kommandoen
mkdir katalog opprett katalog
more fil vis fil stykkevis og delt (ein skjerm om gongen)
mv fil katalog flytt fil til katalog
mv gammal ny gi gammal fil nytt namn
pwd vis arbeidskatalogen
quit gå ut av program
rm fil fjern fil
rmdir katalog fjern katalog
sort fil sorter linjene i ei fil
w vis kven som er pålogga og kva dei gjer
who vis kven som er pålogga
who am i fortel meg kven eg er


Meir om Unix:

Nyttige bøker:

  • Elboth, David og Larsen, P.C. UNIX - en innføring. Oriogo forlag A/S 1993. 128 s.
  • Elboth, David. Boken om Linux. Oslo: IDG Norge 2000. 427 s.
  • Solomon, David W. Ta i bruk UNIX. Oslo: Tano A.S 1992. 600 s. (Kan brukast både som innføringsbok og oppslagsbok.)
  • Todino, Grace et al. Learning the UNIX Operating System. Sebastopol, Ca: O'Reilly &, Inc. Third edition 1993. 108 s. (Enkel innføringsbok for vanlege brukarar)
  • Gilly, Daniel et al. UNIX in a Nutshell. A Desktop Quick Reference. Sebastopol, Ca: O'Reilly &, Inc. 1986. Second edition 1992, reprint August 1994. ca. 300 s.(Stor oppslagsbok over kommandoar)
  • Kelly-Bootle, Stan. Understanding UNIX. San Francisco: Sybex 1992. Second edition 1994. 587 s. (Grei og systematisk innføringbok for vanlege brukarar.)

September 1997. Sist ajourført 25. oktober 2008.

© Jon Grepstad gjon@online.no

| Heim | Artiklar |