Tilbake til Honndalstausene - Sidebotn - Meir om Slåttar og slåttekjelder
Tilbake til Honndalstausene - Sidebotn - Meir om Slåttar
og slåttekjelder
Lars
Eriksen Brendefur, &laqno;Gamle-Brendefuren» (1782-1878)
Mange av slåttane etter Lars blir framleis mykje spelt. Han var tambur
(trommeslagar) i Bataljonsmusikken, og var med i krigen 1807-1814. Tromma
han brukte heng i Rikssalen på Eidsvoll.
Lars hadde med seg fela i felten og spelte for prins August av Augustenborg
og offiserane hans. Prinsen sette stor pris på spelet til Lars. Spelinga
gav god ekstrainntekt.
Ingebrigt Myklebust &laqno;Gabrel-Ingebrigt» (1801-1877)
Han var mykje nytta spelemann og ei rik slåttekjelde. Han spelte
mykje på trollstilt fele. Slåttane hadde enkel melodiføring,
og med gamal dåm i seg. Ingebrigt var bonde i Myklebustdalen i Breim.
Nils Jakobsen Kobberstad &laqno;Kappesta-Nils» (1807-1886)
Vaks opp i Myklebustdalen i Breim. Han og Ingebrigt Myklebust verka
i nokonlunde same tidsrom som spelemenn, og har nok same tradisjon å
gå ut frå, men Nils tok meir etter nyare musikkstilar.
Han ætta etter den kjende Wittrupslekta, ei dansk futeslekt som har
nedarva sterke musikktradisjonar til etterkomarane, og dessutan har breidd
seg vidt i Nordfjord. Nils og kona Kristi var oldeforeldra til spelemannen
Per Støyva.
Anders Taraldset, &laqno;Tuften» (1817-1892)
Anders spela mykje saman med svogeren sin, storspelemannen Kroka-Lars,
Lars Kroken (1807-1889). Sivert H. Geitvik skriv i si bok &laqno;Spelemenn»
at han ein gong kom i tale med ein mann &laqno;inna dala» på
84 år som sa: - Han Kroka-Lars og Tuften - ja det var skruvar til
karar. Især var Tuften ein stor prettemakar, men du høyrde
aldri at dei for med vondskap nokon av dei. Lars Hjellbakk fortalde at gamle-Kroken
var ein meister med springarar. &laqno;Tuften» kjende seg jamngod.
Magne Maurset
(1824-1916)
Etter spelemannen Magne Maurset frå Markane lever ein rik slåttetradisjon.
Ein stor del av springarspelet i Hornindal kjem frå denne særmerkte
spelemannen.
Margrete, mor hans, spelte fele og han lærte først av henne.
Faren, Gabriel Støverstein, var og frå spelemannsslekt. Systra
til faren, Marte Bjørdal, &laqno;Bø-Mari», var god felespelar,
og Mari og Margrethe spelte mykje i lag. Elles lærte Magne slåttar
av Kroka-Lars og den omreisande spelemannen Blinde-Rasmus, som skulle vere
av taterslekt.
Magne hadde ein karakteristisk spelestil, med ei &laqno;trollsk» rytme.
Han trampa takta med begge beina med jarnskodde hælar. Fela stilte
han lågt og skal sjølv ha sagt at &laqno;Ingen dugandes spelemann
stillje høgt». Og so brukte han nok flat stol, då slapp
han å gjere store kast med armen når han skulle over strengane.
Han sa sjølv at når det gjaldt bogestrøket, so skulle
ein mest ikkje merke at det var nokon boge. Fingrane på venstre handa
skulle greie det. Og til Pål Maurset sa han at &laqno;veslefingeren
skulle stå på vakt, ferdig til å gripe inn».
Magne Maurset var med på kappleik ein einaste gong. Det var i Ålesund
i 1909. Han var då 85 år gamal. &laqno;Sunnmørsposten»
den 1. april 1909 skreiv at &laqno;det var en lyst å se med hvilken
næsten ungdommelig fyrighet den gamle trakterte sin fele».
Anders Nilsson Reed &laqno;Gamle-Re'en» (1849-1924)
&laqno;Gamle Re'en» var frå Nilstunet på Reed i Breim.
Anders tok vare på tradisjonsmusikken, men spelte også mykje
nyare musikk.
På eit vis kan ein seie at Anders også hadde felespelet som
del-yrke, for han tok alltid betaling både for spel og opplæring,
det siste gjerne i form av at læregutane måtte arbeide med nydyrking
mellom speleøktene.
Eldre folk hugsar han som ein særs myndig og høgtidsam spelemann.
Men og som lettliva dansespelar med markert tramping og god driv.
Ola Kjellstad &laqno;Føkhaug-Ola» (1854-1944)
Sunnylven på Sunnmøre grensar opp mot Hornindal i Nordfjord.
Ola Kjellstad (nr. to frå venstre, her samen med familien) hadde soleis
god kontakt med spelemenn i Hornindal. Han var ein av dei fremste danse-
og bryllaupsspelemennene i Sunnylven og Indre Nordfjord rundt århundreskiftet,
og ein særs produktiv slåttekomponist. Sjølv om han var
småbrukar og steinarbeidar, var spelet hans likevel mjukt og fint
teknisk gjennomført.
Sivert H. Geitvik skriv i boka Spelemenn: &laqno;Han trødde takta
med båe føtene og det kom eit velde og eit invendes bulder
i spelet som var ukjent for meg. Ingen kan handsama fela med større
varsemd enn Ola Kjellstad, men slik har det likevel skikka seg. For fyrste
gong tok eg til å skyna kva det hev vore det gamle slåttespelet!»
Lars Eriksen Brendefur jr. (1855-1943)
Lars var soneson til gamle-Lars Brendefur og svoger til gamle-Lars Thomasgård
(1865 - 1946). Han førte vidare slåttetradisjonen etter begge
desse storspelemennene.
Lars Eriksen var fotograf, flytte ut or bygda og overtok garden Aasebøstøl
der kona hans kom frå. Lars var ein mykje nytta spelemann i Austefjordområdet
på Sunnmøre.
Hans H. Gjeitvik (1856-1934)
Hans H. Gjeitvik var frå Volda , men busette seg seinare i Austefjorden.
Han var leiar for ein kvintett med to feler, bratsj, cello og fløyte.
Kvintetten var svært populær på 1890-talet. Ensemblet
spelte for det meste slåttemusikk, men underheldt og med kammermusikk.
I tillegg komponerte Hans slåttar for ensemblet, men desse vart gjerne
meir rekna som konsertmusikk enn dansemusikk.
Jens Maurseth (1863-1932)
Spelemannen og fotografen Jens Maurseth budde på Tonning i Stryn
sentrum. Han hadde gått i spellære både hjå Magne
Maurset og Per M. Bolstad (1833-1910). Jens Maurseth spelte både vanleg
fele og hardingfele. Rolf Myklebust karakteriserar han slik: &laqno;Det
var slikt liv over spelet hans at det var ofseleg. Musikken fossa fram,
mannen var eitt med fela og bogen og trampa takten med tå og hæl
på begge beina. Det var ei taktmarkering og ein rytme i det myndige
spelet som reiv meg med. Han var spelemann og ungkar, Jens Maurseth».
Gabriel Reed d.y. &laqno;Skule-Gabriel» (1869-1957)
Spelemannen Gabriel Reed var som tilnamnet seier skulelærar, og
frå 1891 var han både kyrkjesongar og lærar i Reed krins.
Far hans, Gabriel d.e., eller &laqno;Nes-Gabriel», var også
felespelar og lærar.
Trass i si sterke tilknytning til skule- og kristenliv, var &laqno;Skule-Gabriel»
svært aktivt med i spelemannsmiljøet. Blant anna var han leiar
for Breimsmusikken. Den dugleik han la for dagen både i musikklivet
og i ungdoms- og idrettsarbeid, har sett sterke spor etter seg.
Jakob Myklebust (1879-1976)
Jakob var far til Rolf Myklebust. Rolf skreiv ned mange slåttar
etter han. Jakob vaks opp på Breim og var eleven til Gabriel Reed
(1869-1957). Blant anna var han i fleire år medlem i Breimsmusikken.
Etter at han flytta til Stryn og begynte som skreddar, spelte han mykje
i lag med Jens Maurseth. Han tok imot spel-elevar og lærte dei notar.
Mellom desse var Rasmus Vik frå Hornindal og Rasmus Sunde frå
Stryn. Seinare tok Jakob og Jens dei to elevane med seg og starta ein kvartett.
Kvartetten spelte ofte i Stryn og i nabobygdene. Men det var berre til underhaldning,
ikkje til dans.
Botolf Maurseth (1889-1975)
Botolf var naboen til Magne Maurset. Han lærte å spele av
Magne, og vart difor ei svært verdifull kjelde for Rolf Myklebust.
&laqno;Det er Botolf som har gjeve meg dei fleste Magne-slåttane»,
skriv Myklebust.
Botolf Maurseth fortalde at då han lærte å spele av Magne,
måtte han passe på at ikkje høgre overarmen rørte
seg, og fela skulle han halde til bringa. Magne snakka litt hånleg
om &laqno;desse som må halde fela med haka».
Botolf var den eldste av 11 søsken, og den einaste som spelte fele.
Alt i 1908, då Botolf var 19 år gamal, flytta heile familien
til Vestfold, der faren kjøpte garden Ringshaug ved Tønsberg
i 1911. Botolf arbeidde først som tømrar på Rjukan,
men overtok seinare garden og vart bonde. Han spelte ofte til dans i Tønsberg-distriktet,
ofte samen med to andre på fele og trekkspel.
Rasmus Rasmusson Vik, &laqno;Båtevikjen», (1889-1958)
Rasmus Vik var spelemann og småbrukar i Båtevikja i austre
enden av Hornindalsvatnet. Broren Fredrik Wick, som han fyrst lærte
felespel av, emigrerte til Amerika, der han vart professor i musikk. Rasmus
reiste til Bergen for å lære seg skreddaryrket, og samstundes
gjekk han i musikklære. Seinare gjekk han i lære hos Gabriel
Reed i Breim.
Etter at han overtok garden heime i Markane, vart han ei drivkraft i det
lokale musikklivet. Han starta Markane Songlag og tok imot elevar til note-
og og songundervisning. Han hadde eigen strykekvartett, og i 1927 starta
han Hornindal Hornmusikk.
Rasmus vart mykje nytta til dansespeling i Nordfjord og ofte reiste han
langt for å spele i eit lag. Han brukte sykkelen som framkomstmiddel.
Ein reknar med at han laga eit 50- tals slåttar og andre musikkstykke.
Lars
Hjellbakk (1889-1976)
Lars Hjellbakk er eit ruvande namn i folkemusikken i Hornindal i nyare
tid. Både som berar av det gamle slåttespelet, og som komponist
av runddansslåttar, markerte han seg som ein tonekunstnar av format.
Han var odelsgut, fødd og oppvaksen på garden Hjellbakk. Det
er sagt at Lars aldri var ute på dansegolvet, men maken til dansespel
fanst ikkje. Den fyrste læraren i slåttespel var naboen Ole
Olsen &laqno;Spelar-Ola» Hjellbakk, (1850-1936). Men dei viktigaste
læremeistrane seinare vart gamle-Lars Thomasgård og Ola Kjellstad.
Frå kring 1910 var han fast spelemann i lyd og lag i Hornindal. Han
var ikkje berre spelemann, men og ein flink felemakar, og laga mange gode
feler, tilsaman nærare 80 instrument. Lars brydde seg lite om kappleikar,
men spelte mykje til underhaldning og dans. At han ikkje deltok på
kappleikar gjorde nok sitt til at han vart lite kjent utanom bygdene i Nordfjord
og på Sunnmøre.
Då Hornindal Spelemannslag vart skipa var Lars Hjellbakk over 70 år,
men han vart likevel med i laget. Han var ein uvurderleg sensor og læremeister
dei første åra. Han kunne så mange slåttar, og
han åtte eit eige drag i dansespelet som han førte vidare til
spelemannslaget. Han var aktivt med til han var 80 år gamal.
I 1967 fekk Lars tildelt Kongens Fortenestemedalje i sølv for sitt
arbeid for folkemusikken. Heimbygda heidra han med ein bauta, som står
på Grodås, kommunesenteret i Honndalen.
Per Støyva (1896-1988)
Per Støyva var bonde i Breim i Gloppen. Han var ein førande
spelemann og er kanskje den viktigaste tradisjonsbæraren når
det gjeld slåttespel på vanleg fele i Breim dette hundreåret.
Han var notekunnig og hadde lært spel både hjå Gabriel
og Anders Reed. Då Rolf Myklebust starta innsamlingsarbeidet sitt
i Nordfjord i 1941 var det hjå Per Støyva.
Einar Espe (1896-1988)
Einar Espe vart født i Nymarkja ovanfor Espelund i Hornindal.
Han var husmålar, flytta til Lindset i Stryn og var med i Fjelljom
spelemannslag. Han var ein god spelemann og kunne mykje gamle slåttar
frå Hornindal. Rolf Myklebust skreiv ned fleire etter han.
Leif
Thomasgaard (1897-1979)
Den musikalske arven etter storspelemannen gamle-Lars Thomasgård
var det særleg sonen Leif Thomasgaard og elevane Lars og Andreas Hjellbakk
som kom til å føra vidare. Leif Thomasgaard flytta til Bergen
og vart løytnant i Bergens Divisjonsmusikk. Leif skreiv ned mange
av slåttane etter faren, og har etterlate seg ei stor notesamling
som også inneheld mange av Leif sine eigne komposisjonar.
Petter Paulen (1902-1987)
Petter vaks opp i ein syskenflokk som i alt talde ni, tre jenter og seks
gutar. Alle var svært musikalske og alle brørne spelte fele.
Moses som var den eldste lærte villig frå seg både musikkteori
og slåttar.
Garden Paulen ligg i Sunnfjord, men straks på grensa til Nordfjord,
og etter den gamle reisemåten vart handleveg og samkvem retta mot
Breim og gjerne Sandane. Såleis også med musikken. Petter Paulen
var humorist av natur, dette prega også spelet. Med lun omgang, frisk
og leikande takt vann han ein popularitet få dansespelemenn er forunt.
Kristen Gimmestad (1910-1989)
Kristen Gimmestad var bonde og spelemann frå Sørstranda
i Gloppen kommune. Han var mykje nytta som bryllaupsspelemann i 1930-40
åra.
Ingvar Grønfur (f. 1919)
Ingvar Grønfur er opprinneleg frå Oppstryn, men flytta
til Jølster i Sunnfjord i 1949 der han har budd sidan.
Kor mange slåttar han har laga, er han ikkje heilt sikker på.
Ingen av dei er nedskrivne. 12-15 av komposisjonane brukar han jamnleg.
KJELDER:
Slektsbok for Hornindal. &laqno;Ættelister for kvar gard i bygda»,
utarbeidd av Knut Svaar- Seljesæter, nytt opplag omarbeidd av Paul
O. Tomasgard.
Sivert H. Geitvik: &laqno;Spelemenn», Volda 1938
Rolf Myklebust: &laqno;Femti år med folkemusikk»
Rolf Myklebust: &laqno;Slåttar i Nordfjordtradisjon»
Kjell Aasebøstøl &laqno;Bygdemusikaren Rasmus Vik»
Rolf Myklebust &laqno;Meisterspelemannen Magne Maurset»
Edvard Os &laqno;Bygdebok for Eid og Hornindal»
Rolf Myklebust &laqno;Jakob Myklebust fortel om musikklivet i Indre Nordfjord
og sitt spelemannsliv». (Særprent for årbok i Nordfjord
1973)
Helge Fivelstad Særoppgåve om folkemusikk ved lærarhøgskulen
i Bergen.
20 års jubileumsskrift for Hornindal spelemannslag
Fyrstesida - Tilbake
til Honndalstausene - Sidetopp